«Το φαινόμενο δεν είναι καινούργιο, αλλά τα τελευταία χρόνια έχει λάβει εκρηκτικές διαστάσεις. Και αυτό γίνεται ακόμη πιο έντονο σε προεκλογικές περιόδους»
Της συντακτικής ομάδας του SkalaTimes
Στην εποχή των social media, η δημόσια συζήτηση δεν διεξάγεται μόνο από πραγματικούς πολίτες. Πίσω από οθόνες και ψεύτικα προφίλ, στρατοί από «τρολς» και fake accounts παρεμβαίνουν συστηματικά στον δημόσιο διάλογο, επηρεάζοντας απόψεις, δημιουργώντας εντυπώσεις και πολλές φορές αλλοιώνοντας την ίδια τη δημοκρατική διαδικασία.
Τα λεγόμενα πολιτικά τρολς δεν είναι απλώς ενοχλητικοί χρήστες. Πρόκειται για οργανωμένες ή ημι-οργανωμένες ομάδες που λειτουργούν με συγκεκριμένο στόχο: την προπαγάνδα. Αυτό μπορεί να γίνει με ψευδείς ειδήσεις, με λασπολογία, με ειρωνεία και επιθέσεις, ή ακόμη και με μαζική αναπαραγωγή συγκεκριμένων αφηγημάτων ώστε να φαίνονται «δημοφιλή».
Σύμφωνα με έρευνες, τέτοιες πρακτικές έχουν καταγραφεί σε δεκάδες χώρες, με κρατικά ή κομματικά δίκτυα να χρησιμοποιούν fake accounts για να επηρεάσουν την κοινή γνώμη .
Το φαινόμενο δεν είναι καινούργιο, αλλά τα τελευταία χρόνια έχει λάβει εκρηκτικές διαστάσεις. Και αυτό γίνεται ακόμη πιο έντονο σε προεκλογικές περιόδους. Μελέτες δείχνουν ότι η παραπληροφόρηση και η δραστηριότητα ψεύτικων λογαριασμών αυξάνονται κατακόρυφα λίγο πριν από εκλογές. Χαρακτηριστικά, σε πρόσφατη ανάλυση για τις ΗΠΑ, διαπιστώθηκε ότι τα fake accounts που σχετίζονται με την προεκλογική συζήτηση αυξήθηκαν έως και δέκα φορές μέσα σε λίγες εβδομάδες . Αντίστοιχα φαινόμενα έχουν καταγραφεί και στην Ευρώπη, όπου οργανωμένα δίκτυα «πλημμύρισαν» τα social media πριν από εκλογές με συντονισμένα μηνύματα .
Το ερώτημα, λοιπόν, είναι πώς μπορούμε να αναγνωρίσουμε αυτά τα ψεύτικα προφίλ. Υπάρχουν κάποια βασικά σημάδια.
Πρώτον, η απουσία πραγματικής ταυτότητας: προφίλ χωρίς αληθινή φωτογραφία, με γενικές ή «κλεμμένες» εικόνες.
Δεύτερον, η υπερβολική δραστηριότητα – λογαριασμοί που ποστάρουν συνεχώς, σχεδόν μηχανικά, δεκάδες φορές την ημέρα.
Τρίτον, το μονοθεματικό περιεχόμενο: σχεδόν αποκλειστικά πολιτικές αναρτήσεις υπέρ ή κατά συγκεκριμένων προσώπων.
Τέλος, η επιθετική συμπεριφορά – ειρωνεία, ύβρεις, και συντονισμένες επιθέσεις σε χρήστες που εκφράζουν διαφορετική άποψη.
Συχνά, αυτά τα accounts λειτουργούν ως «ενισχυτές» περιεχομένου. Δεν δημιουργούν απαραίτητα πρωτογενές υλικό, αλλά αναπαράγουν μαζικά συγκεκριμένες αναρτήσεις ώστε να φαίνεται ότι υπάρχει μεγάλη υποστήριξη ή αγανάκτηση. Έρευνες έχουν δείξει ότι τέτοιοι λογαριασμοί μπορούν να παίξουν δυσανάλογα μεγάλο ρόλο στη διάδοση παραπλανητικού περιεχομένου.
Οι πολιτικές ιστορίες γύρω από τα τρολς είναι πολλές και αποκαλυπτικές. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι οι παρεμβάσεις στις εκλογές των ΗΠΑ το 2016, όπου ρωσικά «εργοστάσια τρολ» δημιούργησαν ψεύτικες αμερικανικές ταυτότητες και διέδωσαν μαζικά παραπληροφόρηση για να επηρεάσουν το εκλογικό αποτέλεσμα.
Αντίστοιχα, στην Τουρκία, οι λεγόμενοι «AK Trolls» έχουν κατηγορηθεί για οργανωμένες επιθέσεις σε αντιπάλους και δημιουργία ψεύτικων τάσεων στα social media.
Στην Ευρώπη, πρόσφατες περιπτώσεις δείχνουν ότι δίκτυα παραπληροφόρησης αξιοποιούν ακόμη και influencers και αλγόριθμους για να επηρεάσουν εκλογικές διαδικασίες.
Στην Ελλάδα και την Κύπρο, το φαινόμενο είναι πιο δύσκολο να αποτυπωθεί με αριθμούς, αλλά είναι ευρέως αναγνωρισμένο. Σε κάθε προεκλογική περίοδο, η ένταση στα social media αυξάνεται και μαζί της αυξάνονται και τα ανώνυμα προφίλ που επιτίθενται, διαδίδουν φήμες ή προσπαθούν να κατευθύνουν τη συζήτηση. Πολλές φορές, οι ίδιοι χρήστες παρατηρούν «στρατιές» σχολίων με παρόμοιο ύφος και επιχειρήματα, κάτι που υποδηλώνει συντονισμό.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι μόνο η ύπαρξη αυτών των λογαριασμών, αλλά η επίδρασή τους. Όταν η παραπληροφόρηση επαναλαμβάνεται αρκετές φορές, αποκτά μια επίφαση αλήθειας. Δημιουργεί σύγχυση, κουράζει τον πολίτη και τελικά υπονομεύει την εμπιστοσύνη προς τα μέσα ενημέρωσης και τους θεσμούς.
«Όσο μεγαλύτερο το ψέμα, και όσο περισσότερο επαναλαμβάνεται, τόσο πιο πιστευτό γίνεται», γνωστή η ατάκα που αποδίδεται στον Γιόζεφ Γκαίμπελς, Υπουργό Προπαγάνδας της Ναζιστικής Γερμανίας.
Η αντιμετώπιση του φαινομένου των πολιτικών τρολς στα social media δεν είναι εύκολη.
Οι πλατφόρμες διαγράφουν δισεκατομμύρια ψεύτικα accounts, αλλά το πρόβλημα ανανεώνεται συνεχώς.
Η ουσία, τελικά, βρίσκεται στην κριτική σκέψη του ίδιου του χρήστη. Να αμφισβητεί, να διασταυρώνει, να μην παρασύρεται από την ένταση και τον θόρυβο. Όσο επαναλαμβανόμενος κι αν είναι όσο έντονα κι αν διατυπώνεται, ή ωραία.
Πίσω από κάθε «ανώνυμο προφίλ» μπορεί να μην βρίσκεται ένας απλός χρήστης, αλλά ένας μηχανισμός που έχει έναν πολύ συγκεκριμένο στόχο: να επηρεάσει το πώς σκεφτόμαστε.
Στο χέρι μας είναι να ενδυναμώσουμε την κριτική σκέψη με γνώσεις και χωρίς παρωπίδες.
Υ.Γ
Το SkalaTimes δέχεται συχνά επιθέσεις από ξεκάθαρα trolls και το χειρίζεται με ένα μαγικό κουμπί που λέγεται block!
Βοηθητικές πηγές για το άρθρο:
Κλασική ακαδημαϊκή μελέτη για εκλογές & fake news
Η μελέτη των Hunt Allcott και Matthew Gentzkow για τις αμερικανικές εκλογές 2016 δείχνει ότι τα fake news είχαν τεράστια διάδοση στα social media και επηρέασαν την εκλογική συζήτηση: https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257%2Fjep.31.2.211&utm_source
Κατέδειξε ότι ψευδείς ειδήσεις κυκλοφόρησαν μαζικά και έγιναν αντικείμενο εκατομμυρίων αλληλεπιδράσεων.
Ερευνα για bots & εκλογικές περιόδους (Brexit)
Μελέτη του City, University of London έδειξε ότι:
- Χιλιάδες bot accounts ενεργοποιήθηκαν λίγο πριν και κατά τη διάρκεια του δημοψηφίσματος για το Brexit
- Εξαφανίστηκαν μετά το τέλος της ψηφοφορίας
Αυτό δείχνει καθαρά την «εκλογική έξαρση» τέτοιων λογαριασμών:
https://www.citystgeorges.ac.uk/research/impact/case-studies/social-media-bots-used-to-boost-political-messages-during-brexit-referendum?utm_source
Σύμφωνα με έρευνα που δημοσιεύτηκε μέσω Reuters:
- Μέχρι και 15% των accounts σε πολιτικές συζητήσεις ήταν ψεύτικα
- Τα fake accounts αυξήθηκαν έως και 10 φορές σε προεκλογική περίοδο
https://www.reuters.com/world/us/fake-us-election-related-accounts-proliferating-x-study-says-2024-05-24/?utm_source
Μελέτες (π.χ. από πανεπιστήμια και οργανισμούς όπως το MIT Sloan) δείχνουν ότι:
- Τα social media ενισχύουν και επιταχύνουν τη διάδοση ψευδών ειδήσεων
- Η σύνδεση μεταξύ παραπληροφόρησης και εκλογικών διαδικασιών γίνεται όλο και πιο ισχυρή
https://mitsloan.mit.edu/ideas-made-to-matter/mit-sloan-research-about-social-media-misinformation-and-elections?utm_source
