Η ισότητα των φύλων δεν επιτυγχάνεται μόνο με νόμους και στρατηγικές, χτίζεται και μέσα από τη γλώσσα που χρησιμοποιούμε καθημερινά

Της συντακτικής ομάδας του SkalaTimes

Η γλώσσα δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Είναι φορέας σκέψης, κουλτούρας και εξουσίας. Και ακριβώς γι’ αυτό, ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε για τις γυναίκες – ιδίως στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης αλλά και στην καθημερινότητα- επηρεάζει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο τις αντιλαμβάνεται η κοινωνία.

Πολλές λέξεις και εκφράσεις που χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα έχουν σεξιστικό υπόβαθρο. Εκφράσεις όπως «η γυναίκα του…», «έφτασε εκεί λόγω εμφάνισης», «υστερική», «δύστροπη», «γυναικεία λογική» ή η συνεχής αναφορά στην οικογενειακή κατάσταση μιας γυναίκας σε επαγγελματικό πλαίσιο, δεν είναι απλώς λέξεις. Είναι στερεότυπα που αναπαράγουν την αντίληψη ότι η αξία της γυναίκας καθορίζεται από την εμφάνιση, την οικογενειακή της κατάσταση ή τη συμπεριφορά της απέναντι σε ανδρικά πρότυπα εξουσίας.

Ακόμη και στον δημοσιογραφικό λόγο, συχνά παρατηρείται άνιση μεταχείριση. Οι άνδρες πολιτικοί παρουσιάζονται κυρίως μέσα από το έργο και τις θέσεις τους, ενώ οι γυναίκες συχνά συνοδεύονται από σχόλια για την εμφάνιση, το ντύσιμο ή την προσωπική τους ζωή. Αυτή η γλωσσική ανισότητα δεν είναι αθώα, συμβάλλει στη διατήρηση ενός πλαισίου όπου οι γυναίκες κρίνονται διαφορετικά και συχνά πιο αυστηρά.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω της European Commission, έχει θέσει την ισότητα των φύλων ως μία από τις θεμελιώδεις αρχές της. Η Στρατηγική για την Ισότητα των Φύλων δίνει έμφαση όχι μόνο στην ίση αμοιβή, την εκπροσώπηση και την προστασία από τη βία, αλλά και στην καταπολέμηση των έμφυλων στερεοτύπων, συμπεριλαμβανομένης της γλώσσας και της εικόνας των γυναικών στα ΜΜΕ.

Παράλληλα, το Συμβούλιο της Ευρώπης μέσω της Council of Europe έχει επισημάνει ότι η σεξιστική γλώσσα αποτελεί μορφή έμμεσης διάκρισης. Σε επίσημες συστάσεις του καλεί τα κράτη-μέλη να προωθήσουν μη σεξιστική γλώσσα στη δημόσια διοίκηση, στην εκπαίδευση και στα μέσα ενημέρωσης, αναγνωρίζοντας ότι οι λέξεις διαμορφώνουν κοινωνικές συμπεριφορές.

Σημαντικό ρόλο στον δημόσιο διάλογο παίζουν επίσης οργανισμοί όπως η UNESCO, ο οποίος έχει εκδώσει κατευθυντήριες γραμμές για τη χρήση συμπεριληπτικής γλώσσας στα ΜΜΕ. Σύμφωνα με αυτές, η γλωσσική ορατότητα των γυναικών είναι κρίσιμη για την ισότητα, ενώ η χρήση ανδρικών όρων ως «ουδέτερων» ενισχύει την αόρατη περιθωριοποίηση των γυναικών.

Τα διεθνή πρακτορεία ειδήσεων και δημοσιογραφικοί οργανισμοί, όπως το Reuters, έχουν επίσης υιοθετήσει εσωτερικές οδηγίες για πιο ουδέτερη και ισορροπημένη γλώσσα. Αυτές περιλαμβάνουν την αποφυγή περιττών αναφορών στο φύλο όταν δεν είναι σχετικό με το ρεπορτάζ, καθώς και την ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών ως προς τον τρόπο περιγραφής τους.

Ωστόσο, η αλλαγή δεν είναι μόνο θεσμική αλλά και βαθιά πολιτισμική. Η γλώσσα αλλάζει αργά, γιατί αντανακλά κοινωνικές αντιλήψεις που έχουν διαμορφωθεί επί δεκαετίες. Η χρήση σεξιστικών εκφράσεων συχνά γίνεται ασυνείδητα, μέσα από «κληρονομημένα» μοτίβα λόγου που δεν αμφισβητούνται εύκολα.

Η πρόκληση σήμερα είναι διπλή: αφενός η θεσμική ενίσχυση πολιτικών ισότητας και αφετέρου η καθημερινή ευαισθητοποίηση των πολιτών, των δημοσιογράφων και των δημιουργών περιεχομένου. Η επιλογή των λέξεων δεν είναι λεπτομέρεια, είναι πολιτική πράξη.

Η ισότητα των φύλων δεν επιτυγχάνεται μόνο με νόμους και στρατηγικές, χτίζεται και μέσα από τη γλώσσα που χρησιμοποιούμε καθημερινά. Και όσο πιο συνειδητά επιλέγουμε τις λέξεις μας, τόσο πιο κοντά ερχόμαστε σε μια κοινωνία πραγματικά ισότιμη, χωρίς στερεότυπα και διακρίσεις.

Ο πιο πρόσφατος Δείκτης Ισότητας των Φύλων (Gender Equality Index) του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου για την Ισότητα των Φύλων (European Institute for Gender Equality – EIGE) που είναι διαθέσιμος αυτή τη στιγμή είναι ο GEI 2025 (δημοσιευμένος με δεδομένα κυρίως 2024 και ανασκόπηση προόδου μέχρι 2025).