Η Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά παρέδωσε δύο ιστορικά μνημεία, του 12ου και του 10ου αιώνα αντίστοιχα. Οι συμπρόεδροί της μιλούν για κοινή κληρονομιά, συνεργασία και οικοδόμηση εμπιστοσύνης.
Από υψόμετρο περίπου 750 μέτρων, κάτω από κορυφή του Πενταδάκτυλου, η Μονή Παναγίας της Αψινθιώτισσας κοντά στο Συγχαρί δεσπόζει πλέον πάνω από τη Μεσαορία αποκατεστημένη. Λίγα χιλιόμετρα πιο κάτω, στην πεδιάδα, ο πολιούχος ναός του Αγίου Προκοπίου στη Σύγκραση έχει επίσης αποκατασταθεί. Στο εσωτερικό του υπάρχει τοιχογραφία, ενώ το γειτονικό κοιμητήριο καθαρίστηκε και στους τάφους τοποθετήθηκαν σταυροί.
Η Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά έχει αναστηλώσει μέχρι σήμερα περισσότερα από 210 θρησκευτικά μνημεία όλων των θρησκευτικών ομάδων σε ολόκληρη την Κύπρο, καθώς και περίπου 70 κοιμητήρια. Την Παρασκευή παραδόθηκαν η Μονή Παναγίας της Αψινθιώτισσας, εντυπωσιακό κτίριο του 12ου αιώνα, και ο Ναός του Αγίου Προκοπίου, που χρονολογείται στον 10ο αιώνα, περίοδο κατά την οποία είχαν ανεγερθεί λίγα θρησκευτικά μνημεία στην Κύπρο.
Οι συμπρόεδροι της Επιτροπής, Σώτος Κτωρής και Αλί Τουντζάι, δήλωσαν στο ΚΥΠΕ ότι αισθάνονται ευτυχείς για το έργο τους. Όπως ανέφεραν, τα μνημεία αποτελούν «κοινή πολιτιστική κληρονομιά» και η προσπάθεια είναι «έργο όχι σύγκρουσης, αλλά συνεργασίας και οικοδόμησης εμπιστοσύνης».
Απαντώντας σε ερώτηση για τα κοιμητήρια, ο κ. Τουντζάι είπε ότι σε όλη την Κύπρο είναι 70 εκείνα στα οποία οι εργασίες αποκατάστασης έχουν ολοκληρωθεί, βρίσκονται σε εξέλιξη ή έχουν αρχίσει. «Υπάρχουν δυσκολίες, αλλά τις ξεπερνάμε και προχωράμε», σημείωσε.
Ο κ. Κτωρής ανέφερε ότι η συντήρηση της Μονής Παναγίας της Αψινθιώτισσας στο Συγχαρί και του Αγίου Προκοπίου στη Σύγκραση επιβεβαιώνει εκ νέου την κοινή δέσμευση Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων να εργαστούν μαζί για τη διάσωση των μνημείων που κληροδότησε η ιστορία του τόπου. Πρόσθεσε ότι αυτή η στάση πηγάζει από το χρέος απέναντι στα μουσουλμανικά και χριστιανικά μνημεία και από την πεποίθηση ότι η συνεργασία προάγει τον αμοιβαίο σεβασμό και ενισχύει την εμπιστοσύνη ανάμεσα στις δύο κοινότητες.
«Πιστεύουμε ότι τα μνημεία δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως σύμβολα διχόνοιας και αντιπαλότητας, αλλά ως σημεία συνάντησης που μας συνδέουν με το παρελθόν και δημιουργούν την προοπτική μιας Κύπρου ειρηνικής και ευημερούσας», πρόσθεσε.
Ο Αλί Τουντζάι είναι μέλος της Τεχνικής Επιτροπής από το 2008 και συμπρόεδρος από το 2013. Αρχικά συνεργάστηκε στη θέση αυτή με τον Τάκη Χατζηδημητρίου και τα τελευταία έξι χρόνια με τον Σώτο Κτωρή. Χαρακτήρισε την εμπειρία «σχολείο», θυμήθηκε τις δυσκολίες στην αρχή και είπε ότι έχουν πετύχει πολλά. Ανέφερε ότι έχει όμορφες αναμνήσεις, απέκτησε καλούς φίλους Ελληνοκυπρίους και γνώρισε πολλούς ανθρώπους στο εξωτερικό. «Αυτό που έμαθα είναι ότι η γνώση δεν τελειώνει», είπε.
Ο κ. Κτωρής σημείωσε ότι τα Ελληνοκύπρια και Τουρκοκύπρια μέλη της Επιτροπής αισθάνονται πως δεν είναι απλώς συνεργάτες, αλλά «πάνω απ’ όλα συνοδοιπόροι σε μια μεγάλη προσπάθεια που αφορά το σύνολο του λαού αυτού του τόπου».
Η Μονή Παναγίας της Αψινθιώτισσας
Η Μονή ανεγέρθηκε τον 12ο αιώνα και ανήκει στον σπάνιο εξαγωνικό τύπο. Η ονομασία της συνδέεται με το φυτό αψιθιά, καθώς, σύμφωνα με την παράδοση, η εικόνα της Παναγίας βρέθηκε σε σπηλιά καλυμμένη με αψιθιές.
Ο βυζαντινολόγος και μέλος της Επιτροπής Ανδρέας Φούλιας ανέφερε στο ΚΥΠΕ ότι ο εγγεγραμμένος σταυροειδής εξαγωνικός τύπος είναι σπάνιος στην Κύπρο και ότι στον ναό κυριαρχεί ο εντυπωσιακός τρούλος. Στη δυτική πλευρά υπάρχει μεταγενέστερος νάρθηκας του 15ου αιώνα, γοτθικού ρυθμού. Η Μονή είναι επίσης γνωστή επειδή διασώζει τη μοναδική βυζαντινή τράπεζα στο νησί, δηλαδή την αίθουσα όπου έτρωγαν οι μοναχοί, στην οποία σώζονται και ορισμένες τοιχογραφίες.
Ο κ. Φούλιας σημείωσε ότι η διάσωση όλων των θρησκευτικών μνημείων και κοινοτήτων στην Κύπρο αποτελεί από μόνη της πράξη συμφιλίωσης και ειρήνης.
Ο μηχανικός και αρχιτέκτονας Χακάν Γκιοκμπέρκ συνεργάζεται με την Επιτροπή τα τελευταία πέντε χρόνια μέσω του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για την Ανάπτυξη (UNDP) και είχε την ευθύνη του έργου συντήρησης της Μονής. Στο παρελθόν ανέλαβε την αποκατάσταση του τεμένους της Τούζλας στην Έγκωμη Αμμοχώστου και στη Λάρνακα, καθώς και της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου των Λατίνων στην Αμμόχωστο.
Όπως ανέφερε, η Μονή ήταν ιστορικό κτίσμα σε ιδιαίτερα κακή κατάσταση, επιβαρυμένο και εγκαταλελειμμένο επί χρόνια. Πραγματοποιήθηκαν όλες οι αναγκαίες δομικές εργασίες, ενώ εξέφρασε μεγάλη ικανοποίηση για την ολοκλήρωσή τους, δεδομένης της εξαιρετικά κακής κατάστασης του μνημείου.
Οι εργασίες έγιναν βάσει της εγκεκριμένης μελέτης συντήρησης και αποκατάστασης, υπό την εποπτεία της Επιτροπής. Τα προβλήματα οφείλονταν στη μεγάλη εισροή ομβρίων από τις στέγες, στην ανεξέλεγκτη βλάστηση που ασκούσε πίεση στους τοίχους, στα πτηνά που φθείρουν τις τοιχογραφίες και στην ελεύθερη πρόσβαση επισκεπτών σε χώρους χωρίς πόρτες και παράθυρα. Αρχικά δόθηκε έμφαση στη διαχείριση των νερών της βροχής και στην αποκατάσταση των στεγών. Έξω από το μνημείο θα τοποθετηθεί πινακίδα με πληροφορίες για την ιστορία και τη σημασία του.
Ο κ. Γκιοκμπέρκ ξεκινά δύο νέα έργα αποκατάστασης στην περιοχή του Αγίου Αμβροσίου. Το ένα αφορά τη Μονή Παναγίας της Μελανδρύνας.
Ο Φίλιππος Φιλίππου, κοινοτάρχης Συγχαρίου εδώ και 15 χρόνια, ανέφερε ότι το πανηγύρι στην Αψινθιώτισσα γίνεται στις 21 Νοεμβρίου. Η Μονή ανήκει στην Εξαρχία Ιεροσολύμων και λειτούργησε μόνο μία φορά μετά το άνοιγμα των οδοφραγμάτων, χωρίς άδεια. Τότε ο ίδιος συνελήφθη, αλλά αργότερα αφέθηκε ελεύθερος. Όπως είπε, κάθε χρόνο υποβάλλεται αίτηση για να τελεστεί λειτουργία στις 21 Νοεμβρίου, αλλά δεν εγκρίνεται. Ο κ. Φιλίππου είναι σήμερα 78 ετών.
Η 77χρονη Χρυσή Γιανγκουλή από το Συγχαρί θυμάται ότι επισκεπτόταν συχνά τη Μονή και επέστρεψε εκεί πριν από μερικά χρόνια, μετά το άνοιγμα των οδοφραγμάτων. Αυτή τη φορά πήγε για να δει την αποκατάσταση και να θυμηθεί τα παλιά. Το Συγχαρί είχε περίπου 500 κατοίκους και ήταν αμιγώς ελληνοκυπριακό χωριό. Οι κάτοικοι ασχολούνταν με τη γεωργία και οι γυναίκες με την υφαντική. Ο κ. Φιλίππου πρόσθεσε ότι το χωριό είναι γνωστό και για τα μανιτάρια του, τα οποία συνεχίζει να μαζεύει κάθε χειμώνα.
Ο Ναός του Αγίου Προκοπίου
Ο Ναός του Αγίου Προκοπίου στη Σύγκραση χρονολογείται στον 10ο αιώνα και αποτελεί μνημείο-κλειδί για την αρχιτεκτονική της εποχής, ανέφερε ο κ. Φούλιας. Είναι εγγεγραμμένος σταυροειδής ναός με παραλλαγή ελλαδικού τύπου και τρούλο. Τη χρονολόγησή του στον 10ο αιώνα ενισχύει επιγραφή στο εσωτερικό του, η οποία εξιστορεί γεγονότα του 978 μ.Χ.
Στο εσωτερικό σώζονται παλαιοχριστιανικό μαρμαροθέτημα και σύνθρονο πίσω από το Ιερό Βήμα, στην περίμετρο της αψίδας. Ο κ. Φούλιας ανέφερε ότι εκτιμάται πως προέρχονται επίσης από παλαιοχριστιανική εκκλησία που προϋπήρχε στον ίδιο χώρο.
Το μνημείο έχει πολλές τυπολογικές και αρχιτεκτονικές ομοιότητες με τη Μονή Αποστόλου Βαρνάβα και τον Ναό Αγίου Λαζάρου στη Λάρνακα. Ο Άγιος Προκόπιος είναι ο πολιούχος της Σύγκρασης και ο ναός είναι αρκετά μεγάλος σε σχέση με το μέγεθος του χωριού.
Οι εργασίες συντήρησης
Ο Τζεμ Τανερί, ειδικός συντήρησης του UNDP στην Τεχνική Επιτροπή και υπεύθυνος για το έργο στον Άγιο Προκόπιο, ανέφερε ότι το μνημείο βρισκόταν αρχικά σε κακή κατάσταση. Οι εργασίες διήρκεσαν δέκα συνεχόμενους μήνες: άρχισαν τον Δεκέμβριο του 2024 και ολοκληρώθηκαν τον Σεπτέμβριο του 2025.
Οι βασικές παρεμβάσεις περιλάμβαναν την αποτροπή εισροής νερού, την αποκατάσταση του καμπαναριού, την αντικατάσταση όλων των θυρών και παραθύρων και την ανακατασκευή τμημάτων του αυλόγυρου που είχαν καταρρεύσει. Για το έργο εργάστηκαν τέσσερις αρχιτέκτονες και μηχανικοί και ομάδα περίπου δέκα ατόμων από την πλευρά του εργολάβου.
Η πιο απαιτητική εργασία ήταν η επισκευή του κύριου θόλου, καθώς η πρόσβαση ήταν εξαιρετικά δύσκολη και χρειάστηκε να τοποθετηθούν σκαλωσιές τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό του κτιρίου. Σύμφωνα με τον κ. Τανερί, στοιχειώδης συντήρηση μπορεί να διατηρήσει το μνημείο σε πολύ καλή κατάσταση για τουλάχιστον ακόμη μισό αιώνα. Η τακτική προληπτική φροντίδα θα αποτρέψει την ανάγκη για μελλοντικές παρεμβάσεις αντίστοιχης κλίμακας.
Ο κ. Τανερί έχει σημαντική εμπειρία σε ανάλογα έργα μέσω του UNDP. Ήταν υπεύθυνος στην πρώτη και τη δεύτερη φάση αποκατάστασης της Μονής Αποστόλου Ανδρέα, καθώς και στον Ναό Αγίου Γεωργίου στο ομώνυμο χωριό. Ανέφερε ότι, αν και ο Άγιος Προκόπιος είναι παλαιότερος από τη Μονή Αποστόλου Ανδρέα, η μονή στην Καρπασία έχει ιδιαίτερη σημασία ως τόπος προσκυνήματος για Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους.
Για τον ίδιο, είπε, η εργασία δεν είναι μόνο μέσο βιοπορισμού, αλλά ουσιαστική συμβολή στη διατήρηση της ιστορικής κληρονομιάς. Η αγάπη της ομάδας για την ιστορία της Κύπρου, πρόσθεσε, την κάνει να πιστεύει βαθιά στην ιερότητα του έργου της. Το επόμενο έργο του πιθανόν να είναι η αποκατάσταση τεμένους στο χωριό Μάλια.
Μπροστά στον τάφο του προπάππου
Ο Νίκος Χαραλάμπους από την Αμμόχωστο περνούσε τα καλοκαίρια της παιδικής του ηλικίας στη Σύγκραση, τόπο καταγωγής της μητέρας του, μέχρι το 1974. Την Παρασκευή είδε τον τάφο του προπάππου του, Παναγή Χατζηγιάννη, έναν μεγάλο μαρμάρινο τάφο, τον μόνο που σώζεται στο κοιμητήριο δίπλα στον Ναό του Αγίου Προκοπίου, αν και είναι σπασμένος. Ως παιδί εκκλησιαζόταν επίσης στον ναό.
Όπως εξήγησε, οι Χατζηγιάννηδες και οι Λούτσιοι είναι οι δύο μεγάλες και γνωστές οικογένειες του χωριού, το οποίο είχε 300 κατοίκους, από τους οποίους 100 ήταν Τουρκοκύπριοι, καθώς επρόκειτο για μεικτό χωριό. Στο κοιμητήριο, κοιτάζοντας γύρω, είπε ότι οι μισοί από όσους αναπαύονται εκεί είναι συγγενείς της μητέρας και της γιαγιάς του. Θυμήθηκε τα παιδικά χρόνια του στη Σύγκραση: κρυβόταν στα σιτηρά που τότε έφταναν στο ύψος του, ενώ η γιαγιά του είχε κότες και φραγκόκοτες στην αυλή, πηγάδι και φρέσκα αυγά. Το σπίτι της γιαγιάς δεν υπάρχει πλέον, καθώς κατεδαφίστηκε.
Στη Σύγκραση δίδαξε και ο Λουκής Ακρίτας, ο οποίος έγραψε το μυθιστόρημα «Ο Κάμπος», που αργότερα έγινε θεατρικό έργο, έχοντας μπροστά του την πεδιάδα της Μεσαορίας, ανέφερε ο κ. Χαραλάμπους. Στη μαρμάρινη πινακίδα που τοποθετήθηκε στην είσοδο του μικρού κοιμητηρίου αναγράφονται 12 ονόματα.
Πηγή: ΚΥΠΕ
