Όταν η ήττα μοιάζει βέβαιη, ο αγώνας εξακολουθεί να έχει νόημα

“Οι μόνοι αγώνες που χάνοναι είναι αυτοί που δεν δίνονται ποτέ” είναι η διάσημη φράση που αποδίδεται στον Γερμανό ποιητή και θεατρικό συγγραφέα Bertolt Brecht

Ένα άρθρο με αφορμή την σημερινή κινητοποίηση στον Μαζωτό κατά της αφαλάτωσης.

της συντακτικής ομάδας του SkalaTimes

Απέναντι σε συστήματα που διαθέτουν τεράστια οικονομική, πολιτική και επικοινωνιακή ισχύ, οι αγώνες των λαών συχνά μοιάζουν άνισοι. Όμως η ιστορία δεν γράφεται μόνο από εκείνους που νικούν. Γράφεται και από εκείνους που αρνούνται να αποδεχτούν το άδικο ως φυσιολογική κατάσταση.

Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία κατά τις οποίες ο συσχετισμός των δυνάμεων μοιάζει συντριπτικός. Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι μηχανισμοί της εξουσίας, το οικονομικό συμφέρον, η κρατική καταστολή, η προπαγάνδα και η δυνατότητα επιβολής αποφάσεων. Από την άλλη, άνθρωποι που διεκδικούν το αυτονόητο: αξιοπρέπεια, ελευθερία, δικαιοσύνη και το δικαίωμα να καθορίζουν οι ίδιοι τη ζωή τους.

Σε τέτοιες συνθήκες, η ήττα δεν αποτελεί απλώς μια πιθανότητα. Συχνά μοιάζει σχεδόν προδιαγεγραμμένη. Κι όμως, το ερώτημα που τίθεται δεν είναι μόνο αν ένας αγώνας μπορεί να κερδηθεί, αλλά και αν μπορούμε να επιτρέψουμε στην αδικία να επικρατήσει χωρίς αντίσταση.

Διότι τα συστήματα εξουσίας δεν στηρίζονται αποκλειστικά στη δύναμη που διαθέτουν. Στηρίζονται, σε σημαντικό βαθμό, και στην πεποίθηση των ανθρώπων ότι τίποτε δεν μπορεί να αλλάξει. Όταν η απογοήτευση μετατρέπεται σε παραίτηση και η αίσθηση της αδυναμίας σε συλλογική αδράνεια, τότε το κατεστημένο εξασφαλίζει μια από τις σημαντικότερες νίκες του: την απουσία αντίστασης.

Η δύναμη της άρνησης

Ο Γάλλος φιλόσοφος και συγγραφέας Αλμπέρ Καμύ, στο έργο του Ο επαναστατημένος άνθρωπος (1951), αντιμετώπισε την εξέγερση όχι μόνο ως άρνηση της καταπίεσης, αλλά και ως επιβεβαίωση μιας κοινής ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Ο άνθρωπος που εξεγείρεται δεν λέει απλώς «όχι» σε αυτό που τον ταπεινώνει. Λέει ταυτόχρονα «ναι» σε έναν διαφορετικό τρόπο ύπαρξης, σε έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο.

Αυτή η διάσταση έχει ιδιαίτερη σημασία όταν η νίκη δεν είναι εξασφαλισμένη. Ο αγώνας αποκτά αξία επειδή υπερασπίζεται κάτι που δεν μπορεί να μετρηθεί αποκλειστικά με αριθμούς, ποσοστά επιτυχίας ή άμεσα αποτελέσματα: την ανθρώπινη συνείδηση και την άρνηση της υποταγής ως μοναδικής επιλογής.

Η αντίσταση δεν σημαίνει ότι αγνοούμε την πραγματικότητα ή ότι υποτιμούμε τη δύναμη του αντιπάλου. Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε τις δυσκολίες χωρίς να τις μετατρέπουμε σε δικαιολογία για την αδράνειά μας.

Η ιστορία, άλλωστε, δεν προχωρά πάντοτε με θεαματικές νίκες. Προχωρά και μέσα από μικρές κατακτήσεις, από αποτυχημένες εξεγέρσεις, από κινήματα που ηττήθηκαν στην πρώτη τους αναμέτρηση αλλά άφησαν πίσω τους ιδέες, εμπειρίες και ανθρώπους που συνέχισαν την προσπάθεια.

Η αισιοδοξία δεν είναι αυταπάτη

Ο ιστορικός και συγγραφέας Χάουαρντ Ζιν, ένας από τους σημαντικούς μελετητές των κοινωνικών αγώνων στις Ηνωμένες Πολιτείες, προσφέρει μια ουσιαστική απάντηση στο ερώτημα γιατί αξίζει να συνεχίζουμε ακόμη κι όταν οι πιθανότητες είναι εναντίον μας. Στο δοκίμιό του The Optimism of Uncertainty (2004), υπογραμμίζει ότι δεν πρέπει να εγκαταλείπουμε την προσπάθεια προτού εξαντληθούν οι δυνατότητες της αλλαγής. Η ιστορία, επισημαίνει, είναι γεμάτη από ανατροπές που κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει, αλλά και από συστήματα εξουσίας που έμοιαζαν πανίσχυρα μέχρι τη στιγμή που άρχισαν να κλονίζονται. Ο Ζιν δεν προτείνει μια εύκολη αισιοδοξία. Δεν ισχυρίζεται ότι κάθε αγώνας θα δικαιωθεί ούτε ότι η ιστορία κινείται αυτόματα προς το καλύτερο. Η αισιοδοξία του στηρίζεται στην αβεβαιότητα του μέλλοντος: όσο οι άνθρωποι δρουν, οργανώνονται και διεκδικούν, η έκβαση δεν είναι οριστικά καθορισμένη. Η σκέψη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία η οικονομική ανισότητα, οι πολεμικές συγκρούσεις, η περιβαλλοντική κρίση και η συγκέντρωση ισχύος μπορούν να δημιουργήσουν την αίσθηση ότι οι απλοί άνθρωποι δεν έχουν πραγματική επιρροή. Η απάντηση, ωστόσο, δεν βρίσκεται ούτε στην αφελή πίστη ότι όλα θα πάνε καλά ούτε στην παραίτηση. Βρίσκεται στην επίγνωση των δυσκολιών και στην απόφαση να μην αφήσουμε τις δυσκολίες να καθορίσουν τα όρια της δράσης μας.

Από τη συλλογική αδυναμία στη συλλογική δύναμη

Κανένας λαός δεν ξεκινά έναν αγώνα έχοντας εξασφαλισμένη τη νίκη. Οι κοινωνικές διεκδικήσεις γεννιούνται συχνά μέσα σε συνθήκες φόβου, κατακερματισμού και άνισης κατανομής πόρων. Αυτό που αρχικά φαίνεται αδύναμο μπορεί, μέσα από την αλληλεγγύη, την οργάνωση και την επιμονή, να αποκτήσει διαφορετική δυναμική.

Το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα στις Ηνωμένες Πολιτείες αποτελεί χαρακτηριστικό ιστορικό παράδειγμα. Οι διεκδικήσεις κατά του φυλετικού διαχωρισμού αντιμετώπισαν θεσμικά εμπόδια και βίαιες αντιδράσεις. Ωστόσο, οι κινητοποιήσεις, οι μποϊκοτάζ και οι εκστρατείες πολιτικής ανυπακοής συνέβαλαν στην αμφισβήτηση ενός βαθιά ριζωμένου συστήματος διακρίσεων. Η ιστορική αυτή εμπειρία δεν αποδεικνύει ότι κάθε κίνημα θα πετύχει, αποδεικνύει όμως ότι οι κοινωνικές πραγματικότητες δεν είναι αμετάβλητες.

Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ διατύπωσε μια αρχή που ξεπερνά τα όρια της εποχής του: «Η αδικία οπουδήποτε αποτελεί απειλή για τη δικαιοσύνη παντού». Στις παρεμβάσεις του, η αλληλεγγύη δεν αποτελούσε μια αφηρημένη ηθική υποχρέωση, αλλά αναγκαία προϋπόθεση για τη συλλογική διεκδίκηση δικαιωμάτων.

Κάθε φορά που ένας άνθρωπος υπερασπίζεται έναν άλλον, κάθε φορά που μια κοινωνία αρνείται να συνηθίσει την αδικία, δημιουργείται ένας δεσμός που δυσκολεύει την απομόνωση και την υποταγή. Η δύναμη αυτή δεν εμφανίζεται πάντα αμέσως. Συχνά οικοδομείται αθόρυβα, μέσα από την καθημερινή συμμετοχή, την ενημέρωση, την αλληλοβοήθεια και τη διατήρηση της συλλογικής μνήμης.

Η ήττα δεν είναι πάντοτε το τέλος

Υπάρχει, βέβαια, μια ουσιαστική διάκριση: το να επιμένουμε δεν σημαίνει να αρνούμαστε τα λάθη μας, να επαναλαμβάνουμε μηχανικά τις ίδιες πρακτικές ή να θεωρούμε κάθε θυσία αναγκαστικά δικαιολογημένη. Ένας αγώνας χρειάζεται αποτίμηση, στρατηγική, δημοκρατική λειτουργία και τη δυνατότητα να αναπροσαρμόζει την πορεία του.

Η ήττα μπορεί να έχει πραγματικό κόστος. Μπορεί να αφήσει πίσω της απογοήτευση, απώλειες και την αίσθηση της ματαιότητας. Δεν πρέπει να εξωραΐζεται. Όμως δεν είναι υποχρεωτικό να αποτελεί και την οριστική κατάληξη μιας προσπάθειας. Μπορεί να γίνει αφετηρία για γνώση, ωρίμανση και νέες μορφές διεκδίκησης.

Ο Ιταλός στοχαστής Αντόνιο Γκράμσι συνδέθηκε με τη φράση «απαισιοδοξία της νόησης, αισιοδοξία της θέλησης», την οποία είχε αρχικά διατυπώσει ο Γάλλος συγγραφέας Ρομέν Ρολάν. Η διανοητική νηφαλιότητα μάς επιβάλλει να βλέπουμε την πραγματικότητα χωρίς εξωραϊσμούς. Η θέληση, όμως, μας καλεί να μην αντιμετωπίζουμε αυτή την πραγματικότητα ως αμετάκλητη.

Αυτή είναι ίσως η πιο ώριμη μορφή αισιοδοξίας: να γνωρίζεις πόσο δύσκολος είναι ο δρόμος και παρ’ όλα αυτά να επιλέγεις να τον περπατήσεις.

Το μέλλον δεν είναι προδιαγεγραμμένο

Οι λαοί δεν χρειάζεται να είναι βέβαιοι ότι θα νικήσουν για να έχουν λόγο να αγωνιστούν. Χρειάζεται να γνωρίζουν τι υπερασπίζονται, να αναγνωρίζουν τις δυνατότητες και τα όριά τους και να διατηρούν ανοιχτή την προοπτική μιας δικαιότερης κοινωνίας.

Γιατί κάθε αγώνας που υπερασπίζεται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια αφήνει ένα αποτύπωμα, ακόμη κι όταν δεν καταφέρνει αμέσως να αλλάξει τους συσχετισμούς. Διατηρεί ζωντανή μια ιδέα, διαμορφώνει συνειδήσεις, εμπνέει τους επόμενους και υπενθυμίζει ότι η αδικία δεν είναι φυσικός νόμος.

Το σημαντικό δεν είναι να πιστεύουμε ότι είμαστε ανίκητοι. Είναι να μην πείσουμε τους εαυτούς μας ότι είμαστε ανήμποροι. Να μην αφήσουμε το μέγεθος του αντιπάλου να γίνει μέτρο της ηθικής μας ευθύνης. Να μη συγχέουμε την προσωρινή αδυναμία με την οριστική αδυναμία αλλαγής.

Η ιστορία δεν υπόσχεται τη νίκη σε όσους αγωνίζονται. Αλλά χωρίς εκείνους που τολμούν να αγωνιστούν, πολλές νίκες δεν θα είχαν υπάρξει ποτέ.

Και ίσως αυτό να είναι το πιο αισιόδοξο μήνυμα: δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε πότε θα αλλάξει ο κόσμος για να συμβάλουμε στην αλλαγή του. Χρειάζεται να μη θεωρήσουμε ποτέ ότι η σημερινή πραγματικότητα είναι η μοναδική δυνατή πραγματικότητα.

Όταν όλα μοιάζουν άνισα, η επιμονή γίνεται πράξη ελευθερίας. Όταν η ήττα μοιάζει βέβαιη, η συμμετοχή διατηρεί ανοιχτό το ενδεχόμενο της ανατροπής. Και όταν οι άνθρωποι επιλέγουν να σταθούν ο ένας δίπλα στον άλλον, ακόμη και η πιο δύσκολη διαδρομή παύει να είναι ένας μοναχικός δρόμος.

Γιατί το μέλλον δεν ανήκει αποκλειστικά στους ισχυρούς. Ανήκει και σε εκείνους που, ακόμη και μέσα στις πιο αντίξοες συνθήκες, αρνούνται να πάψουν να το διεκδικούν.