ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΛΟΥΚΑΣ
Ευαγγελιστής, Γιατρός, Ζωγράφος, Ανθρωπιστής
Γράφει και επιμελείται ο Καθηγητής Ζαννέτος Τοφαλλής
(Αφιερωμένο με πολλή αγάπη στους φίλους Αραδιππιώτες)
Στις 18 Οκτωβρίου, ο χριστιανικός κόσμος τιμά τη μνήμη του Αποστόλου Λουκά, ενός από τους μεγαλύτερους άνδρες της Χριστιανοσύνης. Ο Απόστολος Λουκάς υπήρξε συγγραφέας του Κατά Λουκάν Ευαγγελίου και των Πράξεων των Αποστόλων, γιατρός, ζωγράφος και ανθρωπιστής.
Ο Απόστολος Λουκάς ο Ευαγγελιστής καταγόταν από την Αντιόχεια της Συρίας και η εθνικότητά του ήταν ελληνική. Ήταν γιατρός στο επάγγελμα (Κολ. 4,14) και πρόσφερε τις υπηρεσίες του ΔΩΡΕΑΝ, όπως και ο Ιπποκράτης, ο πατέρας της Ιατρικής.
Επίσης, γνώριζε πολύ καλά τη ζωγραφική τέχνη. Μάλιστα, σε αυτόν αποδίδονται οι πρώτες εικόνες της Θεοτόκου με τον Ιησού Χριστό βρέφος στην αγκαλιά της (μία υπάρχει μέχρι σήμερα στη Μονή του Μεγάλου Σπηλαίου και μία στην Παναγία του Κύκκου στην Κύπρο), καθώς και εικόνες των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου.
Η ιστορική εκκλησία του Αποστόλου Λουκά στην Αραδίππου
Ο Λουκάς είναι ο μοναδικός Ευαγγελιστής ο οποίος υπήρξε εθνικός (Έλληνας, δηλαδή), και αυτό συνάγεται από το γεγονός ότι μνημονεύεται στο Κολ. 4,10-11 ξεχωριστά από τους άνδρες της περιτομής, δηλαδή τους Ιουδαίους.
Ο Λουκάς αναφέρεται ονομαστικά τρεις φορές στην Καινή Διαθήκη και είναι λίγα τα στοιχεία που υπάρχουν για το πρόσωπό του. Δεν ήταν αυτόπτης μάρτυρας όσων είπε και έκανε ο Ιησούς (Λουκ. 1,1-4), αν και αυτό δεν αποκλείει την πιθανότητα να ήταν ένας από τους ακολούθους Του. Μερικοί υποστηρίζουν ότι ήταν ένας από τους εβδομήντα μαθητές που απέστειλε ο Κύριος (Λουκ. 10,1). Κάποιοι άλλοι υποστηρίζουν ότι ήταν ένας από τους Έλληνες που ζήτησαν να δουν τον Κύριο (Ιω. 12,20-21).
Ο Λουκάς υπήρξε στενός συνεργάτης του Παύλου και τον συνόδευσε σε πολλές από τις περιοδείες του. Κατηχήθηκε στη χριστιανική πίστη από τον ίδιο τον Παύλο και έκτοτε αφοσιώθηκε στο κήρυγμα του Ευαγγελίου. Από τη χρήση του πρώτου πληθυντικού προσώπου στο βιβλίο των Πράξεων συμπεραίνεται ότι συνόδευσε τον Παύλο στην Τρωάδα, πήγε μαζί του στη Μακεδονία και έπειτα μέχρι τους Φιλίππους (Πράξ. 16,10-12). Δεν έμεινε, όμως, μαζί του, αλλά εγκατέλειψε την πόλη, καθώς στη συνέχεια χρησιμοποιείται το τρίτο πληθυντικό πρόσωπο (Πράξ. 16,25–17,1).
Επτά περίπου χρόνια αργότερα, όταν ο Παύλος πήγε από τους Φιλίππους στην Ιερουσαλήμ, ο Λουκάς τον ακολούθησε και πάλι (Πράξ. 20,6–21,18), καθώς και στη Ρώμη (Πράξ. 27,1). Ήταν συνεπιβάτης με τον Παύλο στο πλοίο που ναυάγησε (Πράξ. 27–28) και έφτασε μαζί του στις Συρακούσες και στους Ποτιόλους (Πράξ. 28,12-26).
Σύμφωνα με τις επιστολές του Παύλου, ο Λουκάς τον συνόδευε μέχρι το τέλος της πρώτης φυλάκισής του (Κολ. 4,14· Φιλήμ. 24), καθώς και κατά τη δεύτερη φυλάκισή του, λίγο πριν από το τέλος της ζωής του Παύλου (Β΄ Τιμ. 4,11).
Ο Παύλος τον χαρακτηρίζει «αγαπητό» (Κολ. 4,14) και αναφέρει ότι είναι ο «μόνος» που παρέμεινε κοντά του (Β΄ Τιμ. 4,11). Ο Λουκάς παρέμεινε πιστός και αφοσιωμένος στον Παύλο μέχρι το τέλος της ζωής του Αποστόλου. Το όνομα του Λουκά μνημονεύεται στις επιστολές του Παύλου προς Κολοσσαείς (4,14) και προς Φιλήμονα (στ. 24). Στη Β΄ επιστολή προς Τιμόθεο, ο Λουκάς αναφέρεται ως ο μόνος που παρέμεινε κοντά στον υπερήλικα Απόστολο, γεγονός που φανερώνει και τον μεταξύ τους δεσμό. Ο Λουκάς, ως ιατρός, θα ήταν αναμφίβολα πολύτιμος συνοδός για τον Παύλο στις περιοδείες του.
Μια περιεκτική μαρτυρία για τον Λουκά μάς παραδίδει ο λεγόμενος αντιμαρκιωνιτικός πρόλογος στο Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο (160–180 μ.Χ.):
«Ἔστιν ὁ Λουκᾶς Ἀντιοχεὺς Σύρος, ἰατρὸς τῇ τέχνῃ, μαθητὴς ἀποστόλων γενόμενος καὶ ὕστερον Παύλῳ παρακολουθήσας μέχρις τοῦ μαρτυρίου αὐτοῦ, δουλεύσας τῷ Κυρίῳ ἀπερισπάστως. Ἄγαμος, ἄτεκνος, ἐτῶν ὀγδοήκοντα τεσσάρων ἐκοιμήθη ἐν τῇ Βοιωτίᾳ, πλήρης Πνεύματος Ἁγίου».
Ο Λουκάς είναι ο συγγραφέας του τρίτου Ευαγγελίου και των Πράξεων των Αποστόλων. Η μαρτυρία αυτή ανάγεται στον Ειρηναίο, σύμφωνα με την ιστορική πληροφορία του Ευσεβίου: «Ὁ Λουκᾶς δέ, ὁ ἀκόλουθος τοῦ Παύλου, κατέγραψεν εἰς βιβλίον τὸ ὑπ’ ἐκείνου κηρυσσόμενον εὐαγγέλιον».
Σε άλλο σημείο, ο Ευσέβιος αναφέρει σχετικά:
«Ὁ δὲ Λουκᾶς, καταγόμενος μὲν ἀπὸ τὴν Ἀντιόχειαν, ἰατρὸς δὲ τὸ ἐπάγγελμα, συνεργασθεὶς ἐπὶ μακρὸν μὲ τὸν Παῦλον καὶ συναναστραφεὶς τοὺς ἄλλους Ἀποστόλους ὄχι παρεργῶς, μᾶς ἄφησε ὑποδείγματα τῆς θεραπευτικῆς τῶν ψυχῶν, τὴν ὁποίαν ἀπέκτησε ἀπὸ αὐτούς, σὲ δύο Θεόπνευστα βιβλία, ἤτοι τὸ Εὐαγγέλιο, τὸ ὁποῖο βεβαιώνει ὅτι συνέταξε σύμφωνα μὲ ὅσα παρέδωσαν σ’ αὐτὸν οἱ ἐξ ἀρχῆς αὐτόπτες καὶ ὑπηρέτες τοῦ λόγου, τοὺς ὁποίους, ὅπως λέγει, παρακολούθησε ὅλους ἀπὸ τὴν ἀρχή, καὶ τὶς Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, τὶς ὁποῖες συνέταξε παραλαβὼν ὄχι δι’ ἀκοῆς ἀλλὰ δι’ αὐτοψίας».
Το Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο είναι το τρίτο στη σειρά των βιβλίων του Κανόνα της Καινής Διαθήκης. Το Ευαγγέλιό του συμβολίζεται με τον μόσχο, «προς έκφρασιν της θυσίας του Ιησού Χριστού». Διακρίνεται από τα άλλα Ευαγγέλια για την ακριβή ιστορική τοποθέτηση των γεγονότων, αλλά και για τον γλωσσικό του χαρακτήρα. Ο Λουκάς απευθύνεται στον Θεόφιλο, στον οποίο εξιστορεί τα γεγονότα της επίγειας ζωής του Ιησού (Λουκ. 1,3). Η ελληνική γλώσσα που χρησιμοποιεί ο Λουκάς, σύμφωνα με τους κριτικούς φιλολόγους και θεολόγους, είναι φυσική και άριστη!
Ο Λουκάς θεωρείται επίσης συγγραφέας των Πράξεων των Αποστόλων. Ισχυρές ενδείξεις που επιβεβαιώνουν αυτή την παράδοση θεωρούνται: α) η μνημόνευση του ονόματος του Λουκά στις παύλειες επιστολές, με τρόπο που δείχνει ότι ήταν πολύτιμος συνοδός του Παύλου (Κολ. 4,14· Β΄ Τιμ. 4,11· Φιλήμ. 24), β) η ομοιότητα της γλώσσας και του ύφους των δύο έργων, δηλαδή του Ευαγγελίου και των Πράξεων, και γ) το σύνολο των λεγόμενων «ημείς» εδαφίων (Πράξ. 16,10-17· 20,5-16· 21,1-17· 27,1–28), τα οποία, κατά γενική εκτίμηση, αποτελούν ένα είδος οδοιπορικού ημερολογίου σε πρώτο πληθυντικό πρόσωπο, το οποίο διατηρούσε ο Λουκάς ως συνοδός του Παύλου και, επομένως, ως αυτόπτης μάρτυρας, κατά τη δεύτερη και την τρίτη περιοδεία του.
Ο Λουκάς γνώριζε πολύ καλά και τη ζωγραφική τέχνη. Μάλιστα, σε αυτόν αποδίδονται οι πρώτες εικόνες της Θεοτόκου με τον Ιησού Χριστό βρέφος στην αγκαλιά της (μία υπάρχει μέχρι σήμερα στη Μονή του Μεγάλου Σπηλαίου), καθώς και εικόνες των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου. Μια παλαιά παράδοση παρουσιάζει τον Λουκά ως ζωγράφο αρκετών εικόνων της Θεοτόκου Μαρίας. Την παράδοση αυτή προϋποθέτει η ορθόδοξη υμνολογία στον Μικρό Παρακλητικό Κανόνα προς τη Θεοτόκο:
«Ἄλαλα τὰ χείλη τῶν ἀσεβῶν, τῶν μὴ προσκυνούντων τὴν εἰκόνα σου τὴν σεπτήν, τὴν ἱστορηθεῖσαν ὑπὸ τοῦ Ἀποστόλου Λουκᾶ ἱερωτάτου, τὴν Ὁδηγήτριαν».
Τι απέγινε ο Λουκάς μετά το μαρτύριο του Παύλου, τον οποίο συνόδευσε μέχρι το τέλος της ζωής του (Β΄ Τιμ. 4,11), και πώς ολοκλήρωσε τον βίο του δεν είναι γνωστό. Οι σχετικές παραδόσεις είναι αρκετά συγκεχυμένες. Θεωρείται πιθανό ότι ο Ευαγγελιστής, λόγω του διωγμού των χριστιανών, εγκατέλειψε τη Ρώμη.
Ο Συμεών ο Μεταφραστής αναφέρει ότι ο Λουκάς, μετά την παραμονή του στη Ρώμη, μετακινήθηκε ανατολικά, διέσχισε τη Λιβύη και έφτασε στην Αίγυπτο. Εκεί χειροτονήθηκε επίσκοπος στη Θηβαΐδα, όπου και πέθανε. Κατά τον Γαυδέντιο (4ος αι.), επίσκοπο της ιταλικής πόλης Βρέσκιας, ο Λουκάς έζησε στην Πάτρα. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, ο Λουκάς περιόδευσε στη Δαλματία, στην Ιταλία, στη Γαλλία, στη Μακεδονία, στην Αχαΐα, στη Βοιωτία και σε άλλες περιοχές.
Σύμφωνα με τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, ο Λουκάς συγκαταλέγεται μεταξύ των πρώτων μαρτύρων της Εκκλησίας. Σύμφωνα με τον αντιμαρκιωνιτικό πρόλογο, τον Ιερώνυμο και τον Συμεών τον Μεταφραστή, ο Λουκάς πέθανε στη Θήβα της Βοιωτίας σε ηλικία 84 ετών. Σύμφωνα με τον Ισίδωρο της Σεβίλλης, ο Ευαγγελιστής κοιμήθηκε στη Βιθυνία της Μικράς Ασίας σε ηλικία 74 ετών, ενώ, κατά τον Νικηφόρο Κάλλιστο, ο Λουκάς υπέστη μαρτυρικό θάνατο, καθώς τον κρέμασαν σε μια ελιά στην Έφεσο, σε ηλικία 80 ετών.
Το 357 μ.Χ., το ιερό λείψανό του μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη, στον ναό των Αγίων Αποστόλων. Τη μαρτυρία αυτή παραδίδουν ο Συμεών ο Μεταφραστής, ο Ισίδωρος της Σεβίλλης και ο Ιερώνυμος, ο οποίος προσθέτει την πληροφορία ότι η μεταφορά έγινε μαζί με τα οστά του Αποστόλου Ανδρέα.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Αποστόλου και Ευαγγελιστή Λουκά στις 18 Οκτωβρίου.
Χρόνια Πολλά!
ΖΑΝΝΕΤΟΣ ΤΟΦΑΛΛΗΣ
(ztofallis@gmail.com)
Λονδίνο, 18 Οκτωβρίου 2026
