Article follows in English
Το 2022 έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 73 ετών, ο Κύπριος λογοτέχνης και σημαντικός μελετητής Λεύκιος Ζαφειρίου. Τις τελευταίες ημέρες το όνομά του βρέθηκε στο προσκήνιο, μετά την αναφορά ενός ποιήματός του από την ευρωβουλευτή Αφροδίτη Λατινοπούλου.
Ο Λεύκιος Ζαφειρίου γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Λάρνακα. Γεννήθηκε τον Νοέμβριο του 1948 και σπούδασε Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, παρακολουθώντας ταυτόχρονα και μαθήματα Δημοσιογραφίας. Μετά την ολοκλήρωση των σπουδών του επέστρεψε στην Κύπρο το 1974.
Εργάστηκε ως φιλόλογος-καθηγητής σε σχολεία της Μέσης Εκπαίδευσης (για μία διετία στο υπό τουρκική κατοχή Γυμνάσιο Ριζοκαρπάσου) και στην Παιδαγωγική Ακαδημία Κύπρου, όπου δίδαξε το μάθημα της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (1987-1989). Υπηρέτησε επίσης στην Υπηρεσία Ανάπτυξης Προγραμμάτων (ΥΑΠ) του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού, όπου του ανατέθηκε η συγγραφή βιβλίου αναφοράς και, συγχρόνως, επικαιροποιημένου σχολικού εγχειριδίου για την Κυπριακή Λογοτεχνία, σε συνεργασία με τους φιλολόγους Γ. Μύαρη και Αλ. Μπαζούκη. Το έργο εκδόθηκε με τον τίτλο «Κείμενα Κυπριακής Λογοτεχνίας» (τόμοι Α΄ και Β΄) για το Λύκειο (Λευκωσία, 2012 και 2015).
Η προσφορά του Λεύκιου Ζαφειρίου στο πεδίο της έρευνας και της μελέτης της λογοτεχνίας υπήρξε ανεκτίμητη, με επιστέγασμα το έργο του για τον ποιητή Ανδρέα Κάλβο, για το οποίο βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών.
Η προσφορά του στα κυπριακά και ελληνικά Γράμματα –στην ποίηση, το διήγημα, τη νουβέλα, το δοκίμιο, τη μελέτη και την έρευνα– τιμήθηκε από την Ένωση Λογοτεχνών Κύπρου με το Βραβείο Γ.Φ. Πιερίδη για το 2022.
Το 1978, μαζί με άλλους 35 λογοτέχνες, συνίδρυσε την Ένωση Λογοτεχνών Κύπρου. Συμμετείχε επίσης, μαζί με τους Αλέξη Ζήρα, Κώστα Νικολαΐδη και Νάτια Χαραλαμπίδου, στην εκδοτική ομάδα του κυπροελλαδικού περιοδικού «Σημείο» (1992-1998), καθώς και στις εκδοτικές ομάδες των λογοτεχνικών περιοδικών «Ακτή» (από τον χειμώνα του 1989 έως την άνοιξη του 1991, με τους Νίκο Ορφανίδη και Πρόδρομο Προδρόμου) και «Ύλαντρον» (Νοέμβριος 2001 – Μάιος 2002, με τους Μιχάλη Πιερή, Κώστα Λυμπουρή κ.ά.).
Στην ποίηση πρωτοεμφανίστηκε το 1975 με την ποιητική συλλογή «Ποιήματα», ενώ το 1977 η δεύτερη ποιητική του συλλογή, «Σχεδόν Μηδίζοντες», τιμήθηκε με το Κυπριακό Κρατικό Βραβείο Νέου Λογοτέχνη. Ακολούθησαν οι ποιητικές συλλογές «Απομαγνητοφώνηση» (1978) και «Μιγάδας Άγγελος» (1980). Επιπλέον, η συλλογή του «Η θλίψη του απογεύματος» (2011) τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Η ποίησή του ανθολογείται στον συγκεντρωτικό τόμο «Ποιήματα 1964-2010» (2011).
Στην πεζογραφία εξέδωσε τη νουβέλα «Οι συμμορίτες» (1983/2009) και τη συλλογή διηγημάτων «Με ευλάβεια και λύπη» (2013), που τιμήθηκαν επίσης με κρατικά βραβεία.
Το 2003 εντόπισε, με την ψηφιακή συμβολή του Τεύκρου Χαχολιάδη, στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Γλασκόβης, τη λανθάνουσα ωδή του Ανδρέα Κάλβου «Ελπίς πατρίδος» (πρώτη έκδοση: Λονδίνο, 1819), την οποία επανεξέδωσε με σημειώσεις. Στη συνέχεια εξέδωσε τη μελέτη «Ο βίος και το έργο του Ανδρέα Κάλβου (1792-1869)», η οποία κυκλοφόρησε το 2006 από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο και τιμήθηκε με το «Βραβείο Δοκιμίου της Ακαδημίας Αθηνών – Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη».
Από το 2007 έως το 2013 συνεργάστηκε στη συγκέντρωση και έκδοση της Αλληλογραφίας του Ανδρέα Κάλβου από το Μουσείο Μπενάκη, η οποία κυκλοφόρησε σε δύο τόμους το 2014. Κατά το διάστημα 2008-2018 δημοσίευσε κείμενα με νέα στοιχεία για τη ζωή και την αλληλογραφία του Κάλβου. Ορισμένα από αυτά συμπεριέλαβε στο έργο «Παραλειπόμενα και συμπληρώματα στη βιογραφία του Ανδρέα Κάλβου» (Εκδόσεις Εν Τύποις, Λευκωσία).
Δοκίμια έγραψε για τους Διονύσιο Σολωμό, Γιάννη Ρίτσο, Οδυσσέα Ελύτη, Νικηφόρο Βρεττάκο, Μανόλη Αναγνωστάκη, Κώστα Μόντη, Τίτο Πατρίκιο, Νάσο Βαγενά, Θανάση Βαλτινό κ.ά. Δημοσίευσε ποιήματα, κείμενα και μελέτες του για τη λογοτεχνία σε ελλαδικά και κυπριακά περιοδικά, εφημερίδες, εκδόσεις και πρακτικά συνεδρίων. Μεταφράσεις ποιημάτων και πεζών του δημοσιεύτηκαν στα αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά, ρωσικά, αλβανικά, σλοβενικά και σε άλλες γλώσσες, ενώ αρκετά ποιήματα και πεζά του έχουν ενταχθεί σε κυπριακές, ελλαδικές και διεθνείς ανθολογίες λογοτεχνίας.
Στις 26 Ιουνίου 2018 παραχώρησε δωρεάν στο Πανεπιστήμιο Κύπρου τη Βιβλιοθήκη και το Προσωπικό Αρχείο του.
Ο αείμνηστος Κώστας Κατσώνης (Αραδίππου) έγραφε το 2022 για τον σπουδαίο λογοτέχνη και μελετητή:
Ήταν μουντό, πολύ μουντό και σκληρό εκείνο το Σαββατόβραδο της 19ης ημέρας του Φλεβάρη του 2022, καθώς ήρθε το κακό μαντάτο της αιφνίδιας και τόσο αναπάντεχης εκδημίας σου λατρεμένε φίλε και παλιέ συμμαθητή Λεύκιε Ζαφειρίου, καταξιωμένε δάσκαλε, διακεκριμένε λογοτέχνη και ακάματε εργάτη των ελληνικών γραμμάτων. Και πλημμύρισε και πίκρανε κατάβαθα την ψυχή μας εκείνο το πικρό Σαββατόβραδο η θλίψη του απογεύματος κι έγινε θλίψη πατρίδας, μια θλίψη που την κουβαλούσες κι εσύ όλα αυτά τα χρόνια στην πολύπαθη κι αμόλυντη ψυχή σου, κι ήταν βίωμά σου και τρόπος ζωής και τόσο περίτεχνα την απεικόνισες στα γραφόμενά σου, που θα αποτελούν για μας και για τις επόμενες γενιές πολύτιμη κληρονομιά, κτήμα εσαεί, για να καταφεύγουμε «όπου και να μας βρίσκει το κακό αδελφοί», για να σε μνημονεύουμε, να σε διαβάζουμε και ν’ αντλούμε δύναμη κι ελπίδα για το αύριο που μας προσμένει. Αψηφούσες πάντα «μ’ ένα πείσμα τρελού», από τα παιδικά σου χρόνια ως την ύστερη ώρα της ζωής σου, τις κακοτοπιές της μοίρας που σημάδεψαν ανεξίτηλα και καθοριστικά την πολυκύμαντη διαδρομή των 73 σου χρόνων, οπλίζοντάς σε συνάμα με την αναγκαία ψυχική δύναμη και βούληση, ώστε να μπορείς να υπερβαίνεις τους σκοπέλους και να προχωράς με δύναμη και καθαρή σκέψη, αλλά και με σταθερή προσήλωση και συνέπεια, στην ιδεολογία της αγάπης και της ανθρωπιάς, της διαρκούς πνευματικής εγρήγορσης, της αγωνιστικής πάλης και της αναζήτησης, «μ’ ένα πείσμα τρελού που επιμένει να λέει την ελευθερία ελευθερία, τον φόνο φόνο, την ενοχή ενοχή, σκαλίζοντας στον τοιχο τ’όνομά του με τα νύχια». Κουβαλώντας βαθιά μέσα στην ψυχή και στον λογισμό σου τα βιώματα των παιδικών σου χρόνων στην Παιδική Στέγη της Λάρνακας, στην Αγγλοκρατούμενη Κύπρο της δεκαετίας του ’50-που τόσο περίτεχνα τα αναδεικνύεις στους μικρούς «Συμμορίτες» σου, ορφάνψες πριν κλείσεις καν τα δέκα σου χρόνια κι έμεινες χωρίς τον κύρη και τη λατρευτή σου μάνα, που σαν Νεφέλη έφυγε ξάφνου ένα πρωί για τις στράτες τ’ουρανού στα 33 της χρόνια, τραυματίζοντας ανεξίτηλα την αθώα παιδική σου ψυχή, κληροδοτώντας σου τη θλίψη αλλά και το γονίδιο του ποιητή. Κι αφού στη συνέχεια αποφοίτησες από το εξατάξιο γυμνάσιο του Αϊ-Γιώρκη της Λάρνακας-οπου συνταξιδέψαμε, κατάφερες να σπουδάσεις την ελληνική φιλολογία στο εν Αθήνησι Πανεπιστήμιο, εργαζόμενος και παλεύοντας για το μεροκάματο, στην Αθήνα που ασφυκτιούσε και στέναζε τότε κάτω από την μπότα της επαίσχυντης Χούντας των Συνταγματαρχών. Εκεί βίωσες τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, ανδρώθηκες, δικτυώθηκες με σημαντικές μορφές των ελληνικών γραμμάτων και γιγαντώθηκε η πυρακτωμένη σου νιότη και η ανυπότακτη ψυχή σου κι έγινε στη συνέχεια ο πόνος της μοιρασμένης πατρίδας και δικός σου πόνος, βαθύς, ανυπόκριτος, οργή και στεντόρεια κραυγή διαμαρτυρίας, που αποτυπώθηκε ποιητικά και περίτεχνα στα πρώτα σου βιβλία. Αγαπήθηκες όσο λίγοι από τους μαθητές σου στα σχολεία της Μέσης Εκπαίδευσης και τους φοιτητές σου στην Παιδαγωγική Ακαδημία Κύπρου, όντας αληθινός δάσκαλος και παιδαγωγός, ενώ δεν δίστασες να ανταποκριθείς από τους πρώτους στο κάλεσμα του Υπουργείου της Παιδείας και να υπηρετήσεις για δύο χρόνια (2004-2006) στο κατεχόμενο γυμνάσιο Ριζοκαρπάσου, όπου άφησες το δικό σου στίγμα στους μαθητές και όλους τους εγκλωβσιμένους μας, που σε λάτρεψαν και θρηνούν σήμερα μαζί μας για την αναπάντεχη φυγή σου. Άντλησες από το σκλαβωμένο Ριζοκάρπασο σημαντικό υλικό, φωτογραφικό και άλλο για να καταγράψεις την τραγωδία του εγκλωβισμού και τα δεινά της συνεχιζόμενης τουρκικής κατοχής στη μαρτυρική Καρπασία. Σε αποχαιρετάμε φίλε ποιητή και σ΄ευχαριστούμε, γιατί με τα «Ποιήματά» σου (1977) έκανες την ποιητική «Απομαγνητοφώνηση» (1978) της σύγχρονης κυπριακής τραγωδίας και με τη δύναμη της έμπνευσης και της γραφίδας σου σήμανες εγερτήριο σάλπισμα για τη σωτηρία του τόπου επιχειρώντας να ευαισθητοποιήσεις όσους δοσμένοι στον πλουτισμό και την επίπλαστη ευδαιμονία, απολησμονούν, «Σχεδόν Μηδίζοντες» (1977 ) το δράμα της μοιρασμένης πατρίδας, ενώ σαν «Μιγάδας άγγελος» (1980), αλλά πάντα «Με ευλάβεια και με λύπη» (2013) και με τη «Θλίψη του απογεύματος» (2007) που τόσο περίτεχνα σε απεικόνιζε, αποτύπωσες τις οδύνες, τις πικρές μνήμες, τις αγωνίες και τους αγώνες, τους μύχιους πόθους, τα οράματα και τις προσδοκίες του μάρτυρα λαού μας… Σ’ ευχαριστούμε αλησμόνητε και αγαπημένε φίλε ποιητή, όχι μόνο για τα ποιήματα και για τα πεζά σου αλλά και για τα πολλαπλά σου δοκίμια και μελετήματα κι ακόμα γιατί μας γνώρισες καλύτερα τον μεγάλο ποιητή των Ωδών, τον αγαπημένο σου Ανδρέα Κάλβο, που του αφιέρωσες τα τελευταία 15 χρόνια της ζωής σου κι εμπλούτισες κι ανέδειξες το εμβληματικό του έργο κερδίζοντας την καθολική καταξίωση και την επιβράβευση της Ακαδημίας Αθηνών αλλά και της κυπριακής πολιτείας, που σε τίμησε με πέντε κρατικά βραβεία για το πολυσήμαντο έργο σου, καταξιώνοντάς σε ως κορυφαία μορφή των κυπριακών γραμμάτων και της ευρύτερης ελληνόγλωσσης λογοτεχνίας, με πανελλήνια και διεθνή εμβέλεια. Καλό σου ταξίδι αγαπημένε φίλε!
SkalaTimes Tribute to Lefkios Zafeiriou
In 2022, Cypriot man of letters and distinguished literary scholar Lefkios Zafeiriou passed away at the age of 73.
In recent days, his name has returned to the public spotlight following the reference to one of his poems by Member of the European Parliament Aphrodite Latinopoulou.
Lefkios Zafeiriou was born and raised in Larnaca. He was born in November 1948 and studied Philology at the University of Athens while also attending courses in Journalism. Upon completing his studies, he returned to Cyprus in 1974.
He worked as a philologist and secondary education teacher (including two years at the Rizokarpaso Gymnasium, located in the Turkish-occupied area of Cyprus) and at the Cyprus Pedagogical Academy, where he taught Modern Greek Literature (1987–1989). He also served at the Curriculum Development Service of the Ministry of Education and Culture, where he was entrusted with writing both a reference work and an updated school textbook on Cypriot Literature in collaboration with philologists G. Myaris and Al. Bazoukis. The work was published under the title Texts of Cypriot Literature (Volumes I and II) for upper secondary education (Nicosia, 2012 and 2015).
Lefkios Zafeiriou’s contribution to literary research and scholarship was invaluable, culminating in his work on the poet Andreas Kalvos, for which he was honoured by the Academy of Athens.
His contribution to Cypriot and Greek letters—in poetry, short fiction, novellas, essays, literary studies and research—was recognized by the Cyprus Writers’ Union with the G.F. Pierides Literary Award for 2022.
In 1978, together with 35 fellow writers, he co-founded the Cyprus Writers’ Union. He also participated, alongside Alexis Ziras, Costas Nikolaides and Natia Charalambidou, in the editorial team of the Cypriot-Greek literary journal Simeio (1992–1998), as well as in the editorial boards of the literary journals Akti (from Winter 1989 to Spring 1991, with Nikos Orphanides and Prodromos Prodromou) and Ylantron (November 2001–May 2002, with Michalis Pieris, Costas Lymbouris and others).
He made his poetic debut in 1975 with the collection Poems, while his second poetry collection, Almost Medizing (Schedon Midizontes), received the Cyprus State Award for Young Writer in 1977. It was followed by the collections Transcription (Apomagnitofonisi, 1978) and Hybrid Angel (Migadas Angelos, 1980). Furthermore, his collection The Sadness of the Afternoon (2011) was awarded the State Poetry Prize. His poetic work has been anthologized in the collected volume Poems 1964–2010 (2011).
In prose, he published the novella The Gang Members (Oi Symmorites, 1983/2009) and the short story collection With Reverence and Sorrow (2013), both of which also received state literary awards.
In 2003, with the digital assistance of Tevkros Chacholiadis, he discovered Andreas Kalvos’ long-lost ode Hope of the Homeland (Elpis Patridos) in the Library of the University of Glasgow (first published in London in 1819), which he subsequently republished with annotations. He later published the study The Life and Work of Andreas Kalvos (1792–1869), released in Athens in 2006 by Metaichmio Publications and honoured with the Academy of Athens Essay Award (Kostas and Eleni Ouranis Foundation).
From 2007 to 2013, he collaborated on the collection and publication of the Correspondence of Andreas Kalvos for the Benaki Museum, which appeared in two volumes in 2014. Between 2008 and 2018, he published studies presenting new findings on the life and correspondence of Kalvos. Some of these were included in the work Additions and Supplements to the Biography of Andreas Kalvos (En Typois Publications, Nicosia).
He wrote essays on Dionysios Solomos, Yannis Ritsos, Odysseas Elytis, Nikiforos Vrettakos, Manolis Anagnostakis, Costas Montis, Titos Patrikios, Nasos Vayenas, Thanasis Valtinos and others. His poems, essays and literary studies appeared in Greek and Cypriot literary journals, newspapers, publications and conference proceedings. His poetry and prose have been translated into English, French, Italian, Russian, Albanian, Slovenian and other languages, while many of his works have been included in Cypriot, Greek and international literary anthologies.
On 26 June 2018, he donated his personal library and archive to the University of Cyprus.
The late Costas Katsonis of Aradippou wrote the following in 2022 about the distinguished man of letters and scholar:
It was a gloomy, unbearably gloomy and cruel Saturday evening, the 19th day of February 2022, when the sorrowful news arrived of your sudden and wholly unexpected passing, beloved friend and old classmate Lefkios Zafeiriou—esteemed teacher, distinguished man of letters and tireless servant of Greek letters. That bitter Saturday evening filled our souls with profound sorrow—the sadness of the afternoon became the sadness of an entire homeland; a sorrow that you yourself carried all these years within your much-afflicted yet unblemished soul. It became your lived experience and your way of life, so masterfully reflected in your writings that they shall remain a precious legacy for us and for generations to come—a lasting inheritance to which we may turn “wherever evil may find us, brothers,” remembering you, reading you, and drawing strength and hope for the tomorrow that awaits us.
Throughout your life, from childhood until your final hour, you defied “with a madman’s stubbornness” the hardships of fate that indelibly marked the turbulent journey of your seventy-three years, while at the same time arming you with the inner strength and resolve to overcome life’s obstacles and move forward with clarity of thought, steadfast devotion and consistency—committed always to the ideals of love, humanity, spiritual vigilance, struggle and the unending search for truth—”with a madman’s stubbornness that insists on calling freedom freedom, murder murder, guilt guilt, scratching his name upon the wall with his fingernails.”
Deep within your soul and mind, you carried the memories of your childhood years at the Children’s Home of Larnaca, in British-ruled Cyprus of the 1950s—memories so beautifully depicted in your The Gang Members. You were orphaned before reaching the age of ten, deprived of both your father and your beloved mother, who, like Nephele, departed suddenly one morning for the paths of heaven at the age of thirty-three, forever wounding your innocent childhood soul while bequeathing to you both sorrow and the poet’s gift.
Having graduated from the six-grade Ayios Georgios Gymnasium of Larnaca—where we journeyed together—you went on to study Greek Philology at the University of Athens, working tirelessly to earn your livelihood in a city then suffocating beneath the disgraceful dictatorship of the Colonels. There you witnessed the events of the Polytechnic uprising, came of age, forged friendships with significant figures of Greek letters, and saw both your ardent youth and your indomitable spirit flourish. Thereafter, the pain of your divided homeland became your own—a profound and sincere anguish, transformed into righteous indignation and a resounding cry of protest that found poetic expression in your earliest works.
You were loved by your students in secondary education and by those at the Cyprus Pedagogical Academy as few teachers ever are, for you were a true educator and mentor. You were also among the first to answer the Ministry of Education’s call to serve for two years (2004–2006) at the occupied Rizokarpaso Gymnasium, where you left an indelible mark upon your students and the enclaved Greek Cypriots, who cherished you and mourn your untimely departure to this day. From enslaved Rizokarpaso you gathered valuable material—photographic and otherwise—to document the tragedy of the enclaved community and the sufferings brought about by the continuing Turkish occupation of martyred Karpasia.
We bid you farewell, dear poet, and thank you because through your Poems (1977) you poetically transcribed the modern Cypriot tragedy in Transcription (1978). Through the power of your inspiration and your pen, you sounded a clarion call for the salvation of our homeland, striving to awaken those who, devoted to material prosperity and illusory well-being, forget—as the Almost Medizing (1977)—the drama of our divided land. Like a Hybrid Angel (1980), yet always With Reverence and Sorrow (2013), and through The Sadness of the Afternoon (2007), which so faithfully mirrored your soul, you gave voice to our people’s suffering, bitter memories, struggles and aspirations, their innermost longings, visions and hopes.
We thank you, unforgettable and beloved poet, not only for your poetry and prose, but also for your many essays and literary studies. We thank you for introducing us more profoundly to the great poet of the Odes, your beloved Andreas Kalvos, to whom you devoted the last fifteen years of your life, enriching and illuminating his monumental work. In doing so, you earned the universal recognition and honour bestowed upon you by both the Academy of Athens and the Cypriot State, which awarded you five State Prizes for your distinguished body of work, establishing you as one of the foremost figures of Cypriot letters and of Greek-language literature more broadly, with both Panhellenic and international stature.
Farewell, beloved friend. May your journey be a peaceful one.
