Στις 9 Μαΐου 1950, ο Γάλλος υπουργός Εξωτερικών Ρομπέρ Σουμάν παρουσίασε τη γνωστή πλέον Διακήρυξη Σουμάν, μια ιστορική πρόταση που στόχο είχε να ενώσει τις ευρωπαϊκές χώρες μέσα από τη συνεργασία και όχι μέσα από τους πολέμους που για δεκαετίες αιματοκύλισαν την ήπειρο. Από εκείνη τη στιγμή γεννήθηκε σταδιακά η σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση, ένα πολιτικό και οικονομικό εγχείρημα που άλλαξε την πορεία της Ευρώπης.
Η Ημέρα της Ευρώπης δεν είναι μόνο μια συμβολική επέτειος. Είναι μια αφορμή για απολογισμό. Για να δούμε τι πέτυχε η Ευρώπη, αλλά και πού απέτυχε. Γιατί, παρά τις διακηρύξεις περί δημοκρατίας, αλληλεγγύης και ειρήνης, η σημερινή εικόνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν είναι μονοδιάστατη.
Αναμφίβολα, η Ευρώπη πέτυχε πολλά. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, κατάφερε να διασφαλίσει μια μακρά περίοδο ειρήνης ανάμεσα σε χώρες που στο παρελθόν συγκρούονταν αιματηρά. Δημιούργησε μια κοινή αγορά που επέτρεψε την ελεύθερη διακίνηση ανθρώπων, αγαθών και υπηρεσιών, ενώ εκατομμύρια Ευρωπαίοι απέκτησαν τη δυνατότητα να σπουδάσουν, να εργαστούν και να ζήσουν σε άλλες χώρες μέσω προγραμμάτων όπως το Erasmus.
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση διαμόρφωσε ισχυρό πλαίσιο προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων, περιβάλλοντος και εργασιακών δικαιωμάτων. Σε αρκετές περιπτώσεις, λειτούργησε ως ανάχωμα απέναντι στον αυταρχισμό και στην ανεξέλεγκτη οικονομική εκμετάλλευση. Η περιβαλλοντική νομοθεσία, οι κανονισμοί για την ασφάλεια τροφίμων και οι πολιτικές για την κλιματική αλλαγή αποτελούν ορισμένα από τα σημαντικά επιτεύγματά της.
Ωστόσο, η Ευρώπη των πολιτών πολλές φορές μοιάζει να υποχωρεί μπροστά στην Ευρώπη των ισχυρών οικονομικών και γεωπολιτικών συμφερόντων. Η οικονομική κρίση του 2008 και η περίοδος λιτότητας που ακολούθησε άφησαν βαθιές πληγές σε χώρες του ευρωπαϊκού Νότου. Η κοινωνική ανισότητα αυξήθηκε, ενώ οι αποφάσεις λαμβάνονταν συχνά μακριά από τις πραγματικές ανάγκες των πολιτών.
Η κριτική απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση εντείνεται και λόγω της στάσης της σε διεθνείς συγκρούσεις. Τα τελευταία χρόνια, η ΕΕ έχει διαθέσει δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ σε στρατιωτική και οικονομική στήριξη προς την Ουκρανία μετά τη ρωσική εισβολή. Για πολλούς Ευρωπαίους πολίτες, αυτή η πολιτική γεννά εύλογα ερωτήματα: πώς είναι δυνατόν να υπάρχουν τεράστια κονδύλια για πολεμικούς εξοπλισμούς και στρατιωτική βοήθεια, την ώρα που εκατομμύρια πολίτες στην Ευρώπη αντιμετωπίζουν ακρίβεια, στεγαστική κρίση, χαμηλούς μισθούς και προβλήματα στα δημόσια συστήματα υγείας και παιδείας;
Οι υποστηρικτές της πολιτικής αυτής θεωρούν ότι η στήριξη στην Ουκρανία είναι απαραίτητη για την προστασία της ευρωπαϊκής ασφάλειας και της διεθνούς νομιμότητας. Από την άλλη, αρκετοί επικριτές υποστηρίζουν ότι η Ευρώπη απομακρύνεται από τον αρχικό της ρόλο ως ειρηνευτική δύναμη και εμπλέκεται ολοένα περισσότερο σε γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις, συχνά ακολουθώντας τη στρατηγική των μεγάλων δυνάμεων.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αξίζει να εξεταστεί και η πορεία της Κύπρος μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση μετά την ένταξή της το 2004. Η ένταξη θεωρήθηκε ιστορικό βήμα και πράγματι προσέφερε σημαντικά οφέλη. Η Κύπρος απέκτησε πρόσβαση σε ευρωπαϊκά κονδύλια, αναπτυξιακά προγράμματα και επενδύσεις σε υποδομές. Οι Κύπριοι πολίτες απέκτησαν ελευθερία διακίνησης, σπουδών και εργασίας σε ολόκληρη την Ευρώπη, ενώ η χώρα ενισχύθηκε θεσμικά και οικονομικά.
Ταυτόχρονα, όμως, η πραγματικότητα αποδείχθηκε πιο σύνθετη. Η κυπριακή οικονομία έγινε πιο εξαρτημένη από τις ευρωπαϊκές πολιτικές και τις διεθνείς αγορές. Η κρίση του 2013 και το «κούρεμα» καταθέσεων άφησαν βαθύ τραύμα στην κυπριακή κοινωνία, με πολλούς να θεωρούν ότι η ΕΕ επέβαλε σκληρές οικονομικές πολιτικές χωρίς να λάβει υπόψη τις κοινωνικές συνέπειες.
Επιπλέον, αρκετοί πολίτες αισθάνονται ότι η Ευρώπη δεν στάθηκε όσο δυναμικά περίμεναν απέναντι στην τουρκική προκλητικότητα και στο Κυπριακό. Παρά τις κατά καιρούς δηλώσεις στήριξης, η ΕΕ απέφυγε ουσιαστικές συγκρούσεις με την Τουρκία, κυρίως λόγω γεωπολιτικών και οικονομικών συμφερόντων.
Η Ευρώπη, λοιπόν, δεν είναι ούτε ο απόλυτος σωτήρας ούτε ο απόλυτος εχθρός των λαών της. Είναι ένας πολύπλοκος οργανισμός με σημαντικά επιτεύγματα αλλά και σοβαρές αντιφάσεις. Η Ημέρα της Ευρώπης δεν χρειάζεται μόνο πανηγυρικούς λόγους και σημαίες. Χρειάζεται ουσιαστικό διάλογο για το ποια Ευρώπη θέλουν οι πολίτες: μια Ευρώπη κοινωνικής δικαιοσύνης, ειρήνης και δημοκρατίας ή μια Ευρώπη που λειτουργεί κυρίως με όρους οικονομικής και γεωπολιτικής ισχύος.
Ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση σήμερα να είναι ακριβώς αυτή: να ξαναβρεί η Ευρώπη την ανθρώπινη πλευρά της.
