Επετειακό
19η Μαΐου 1922: Η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου
Γράφει και επιμελείται
ο Καθηγητής Ζαννέτος Τοφαλλής
(Κυπριακή Παροικία Λονδίνου)
Αύριο, 19 Μαΐου, συμπληρώνονται 104 χρόνια από τη Γενοκτονία, τη σφαγή χιλιάδων Ελλήνων στον ιστορικό Πόντο. Η διαφύλαξη της ιστορικής μνήμης είναι απαραίτητη για τη διατήρηση της ιστορικής αλήθειας και συντελεί στην αποτροπή επανάληψης ανάλογων εγκλημάτων στο μέλλον.
«Από τις 30.000 εκτοπισθέντες Έλληνες εκ των παραλίων του Πόντου το 1921 στο Χαρπούτ, έφτασαν μόλις 5.000. Οι άλλοι εκτελέστηκαν ή πέθαναν στον μακρύ δρόμο της εξορίας. Μετρήσαμε καθ’ οδόν 3.000 πτώματα κατά μήκος των οδών, βορά των σκύλων, των λύκων και των γυπαετών, διότι οι Τούρκοι απαγορεύουν στους συγγενείς τους να τους θάψουν. Τούρκοι αξιωματικοί και στρατιώτες προβαίνουν σε ανήκουστους βιασμούς γυναικών, τας οποίας εγκαταλείπουν ημιθανείς επί των οδών.»
Αυτά έγραψε τότε ο Ταγματάρχης Όουελ, Αμερικανός αυτόπτης μάρτυρας των διωγμών των Ελλήνων Ποντίων.
Η 19η Μαΐου θεσπίστηκε με ομόφωνη απόφαση της Βουλής των Ελλήνων το 1994 ως ημέρα μνήμης της γενοκτονίας – της σφαγής των Ελλήνων του Πόντου, αναγνωρίζοντας επίσημα τη μαζική εξόντωση του ποντιακού ελληνισμού από το κεμαλικό καθεστώς κατά την περίοδο 1914 έως 1923. Η γενοκτονία των Ποντίων ήταν μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου εξόντωσης των χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η ημερομηνία αυτή επελέγη, καθώς στις 19 Μαΐου του 1919 ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ αποβιβάστηκε στη Σαμψούντα, σηματοδοτώντας την έναρξη της δεύτερης και πλέον αποτρόπαιης φάσης των διώξεων κατά των Ελλήνων του Πόντου.
Η φρίκη που ακολούθησε αποτέλεσε μια βαθιά πληγή στην ιστορία του ελληνισμού, που δεν μπορεί να περιγραφεί με λέξεις. Οι Τούρκοι προχώρησαν σε μαζικές λεηλασίες και καταστροφές, ενώ οι απερίγραπτες κτηνωδίες συνεχίστηκαν με ομαδικές εκτελέσεις, αφανισμούς ολόκληρων χωριών και αποκεφαλισμούς. Όσοι γλύτωναν εξαναγκάζονταν σε μαζικό εκτοπισμό. Κάποιοι, για να γλυτώσουν, κατέφευγαν σε ορεινές και δυσπρόσιτες περιοχές ή έφταναν ακόμη και μέχρι τον Καύκασο. Νέες κοπέλες, προκειμένου να γλυτώσουν τον θάνατο και τους βιασμούς, παντρεύονταν Τούρκους και εξισλαμίζονταν αναγκαστικά.
Οι περισσότεροι άνδρες αποκεφαλίζονταν, παλουκώνονταν και εκτελούνταν μαζικά.
Τα γυναικόπαιδα υποχρεώνονταν σε βίαιο εκτοπισμό, στις λευκές πορείες θανάτου προς την ενδοχώρα, χωρίς στοιχειώδη σίτιση, χωρίς νερό, χωρίς ανάπαυση.
Οι τσέτες που συναντούσαν στον δρόμο άρπαζαν γυναίκες, νέες, ηλικιωμένες, ακόμη και έγκυες, τις βίαζαν και μετά τις εκτελούσαν.
Ο ανδρικός πληθυσμός σε στρατεύσιμη ηλικία είχε στρατολογηθεί ήδη από το 1914 στα λεγόμενα «τάγματα εργασίας» (Αμελέ Ταμπουρού), τα οποία είχαν συσταθεί στην αφιλόξενη ενδοχώρα, ανάμεσα στη Σεβάστεια και το Βαν.
Εκεί οι αιχμάλωτοι πέθαιναν από την πείνα και την εξάντληση, σε συνδυασμό με τη βαριά καταναγκαστική εργασία υπό τις πλέον απάνθρωπες συνθήκες, σε λατομεία, ορυχεία και στη διάνοιξη δρόμων.
Ανάμεσα σε όλες αυτές τις φρικτές σκηνές που συνθέτουν την τραγωδία του αφανισμού του ποντιακού ελληνισμού, ξεχωρίζει η σφαγή των νηπίων της Σάντας ως η πιο σπαρακτική πράξη της τραγωδίας. Η Σάντα ήταν μια κωμόπολη αποτελούμενη από επτά χωριά, σκαρφαλωμένα στις πλαγιές των απόκρημνων βουνών της Τραπεζούντας, που κατοικούνταν αποκλειστικά από Έλληνες. Από το 1918 και προκειμένου να προστατεύσουν τα χωριά και τις ζωές τους από τη μανία των Τούρκων, οι Έλληνες της Σάντας προχώρησαν στην οργάνωση ισχυρού αντάρτικου σώματος. Το φθινόπωρο του 1921 ο κλοιός των Τούρκων άρχισε να πυκνώνει ασφυκτικά, με αποτέλεσμα τα γυναικόπαιδα να αναγκαστούν να ακολουθήσουν τους αντάρτες στα βουνά, προκειμένου να μετακινηθούν σε ασφαλέστερες θέσεις και να γλυτώσουν τον σχεδόν βέβαιο θάνατο. Στις 21 Σεπτεμβρίου διεξήχθη σφοδρή μάχη με τους Τούρκους και οι αντάρτες με τα γυναικόπαιδά τους ήταν περικυκλωμένοι από τον εχθρό.
Τελικά κατάφεραν να κρυφτούν σε μια βαθιά σπηλιά και η μόνη λύση, για να μην εγκλωβιστούν, ήταν να διαφύγουν μέσα στο σκοτάδι, περνώντας κοντά από τις γραμμές του εχθρού.
Σε μια τέτοια στιγμή, απόλυτα καθοριστική για τις ζωές όλης της κοινότητας, οι μανάδες της Σάντας αντιμετώπισαν το αδιανόητο δίλημμα. Τα κλάματα των βρεφών θα πρόδιδαν σίγουρα τη θέση τους. Κάθε ήχος μπορούσε να σημάνει εντοπισμό, κάθε φωνή να φέρει την καθολική καταστροφή. Η απόφαση ήταν ασύλληπτη, αλλά ήταν ο μόνος τρόπος για να σώσουν τις ζωές των μεγαλύτερων παιδιών τους και όλης της κοινότητας. Έτσι, με απερίγραπτη οδύνη, οι μαρτυρικές μανάδες της Σάντας αναγκάστηκαν να θυσιάσουν το πολυτιμότερο κομμάτι της ύπαρξής τους και να σκοτώσουν τα παιδιά τους. Αυτή η βαθύτατα συγκλονιστική πράξη απογυμνώνει την Ιστορία από τις λέξεις, αφήνοντάς την να σταθεί ανίσχυρη μπροστά στο δέος της υπέρτατης θυσίας.
Μέχρι το 1923, όταν τερματίστηκε ο ξεριζωμός των Ποντίων με τη συμφωνία για την ανταλλαγή των πληθυσμών, υπολογίζεται ότι έχασαν τη ζωή τους περίπου 353.000 άνθρωποι. Ένα μεγάλο τμήμα των Ποντίων που διασώθηκαν εγκαταστάθηκε στη Νότια Ρωσία, ενώ οι υπόλοιποι κατέφυγαν στην Ελλάδα. Κατάφεραν γρήγορα να ενταχθούν στον κοινωνικό ιστό της χώρας, ενώ μέσα από την επιμονή, την προκοπή και την εργατικότητά τους αναδείχθηκαν σε πολλούς τομείς της κοινωνικής ζωής, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη διαμόρφωση της πολιτισμικής μας ταυτότητας.
Η διαφύλαξη της ιστορικής μνήμης με την αναγνώριση της γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου είναι απαραίτητη για τη διατήρηση της ιστορικής αλήθειας και συντελεί στην αποτροπή επανάληψης ανάλογων εγκλημάτων στο μέλλον. Ο ποντιακός ελληνισμός προχωρά με παρακαταθήκη τη μνήμη των θυμάτων και στόχο τη διεθνή αναγνώριση της γενοκτονίας, ώστε τα διδάγματα αυτά να γίνουν κομμάτι της συλλογικής συνείδησης της ανθρωπότητας.
Αυτό ήταν το δυσκολότερο, το πιο πονεμένο γραπτό που έχω γράψει ποτέ στη ζωή μου, γιατί δεν μπορούσα ποτέ να κατανοήσω τον βαθμό της αγριότητας ανθρώπων πάνω σε συνανθρώπους τους και το βάθος του πόνου των κατακρεουργημένων Ελλήνων του Πόντου.
Ποτέ, μα ποτέ, να μην γίνει, Θεέ μου, ξανά αυτό το τρομερό έγκλημα!
ΖΑΝΝΕΤΟΣ ΤΟΦΑΛΛΗΣ
Λονδίνο, Μαΐος 2026
