Article follows in English
Της Μελίτας Μενελάου
Η 11η Φεβρουαρίου, η Παγκόσμια Ημέρα Γυναικών και Κοριτσιών στην Επιστήμη, δεν είναι μια επετειακή υπενθύμιση καλών προθέσεων. Αντίθετα, θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι ένας καθρέφτης που παρουσιάζει την πρόοδο που έχει γίνει και τη διαδρομή που απομένει έτσι ώστε το ανθρώπινο δυναμικό της Κύπρου που έχει σπουδάσει θετικές επιστήμες και μηχανική, να αξιοποιείται ισότιμα.
Στην Κύπρο, τα κορίτσια έχουν αποδείξει ότι μπορούν να διαπρέψουν στις θετικές επιστήμες. Η συμμετοχή των γυναικών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση είναι μάλιστα ιδιαίτερα υψηλή σε επίπεδο μεταπτυχιακών σπουδών. Η Κύπρος καταγράφεται ως μία από τις χώρες με το μεγαλύτερο ποσοστό φοιτητριών στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) (περίπου 69.4% το 2023). Ωστόσο, αυτή η δυναμική δεν μεταφράζεται αυτόματα σε αντίστοιχη παρουσία των γυναικών σε όλους τους επαγγελματικούς και ερευνητικούς χώρους.
Το γνωστό φαινόμενο «leaky pipeline» παραμένει υπαρκτό. Όσο δηλαδή τα κορίτσια προχωράνε από το πτυχίο στο διδακτορικό και από εκεί στις σταθερές θέσεις εργασίας στη βιομηχανία, την έρευνα ή και την τριτοβάθμια εκπαίδευση, οι γυναίκες μειώνονται. Το γεγονός αυτό δεν αποτελεί ζήτημα έλλειψης ικανότητας ή φιλοδοξίας. Είναι ζήτημα δομής και συγκεκριμένα πρόσβασης δηλαδή σε δίκτυα, σταθερότητας στα αρχικά στάδια καριέρας, αξιολογήσεις που επηρεάζονται (συχνά ασυνείδητα) από στερεότυπα, αλλά και το δυσανάλογο βάρος οικογενειακής φροντίδας που εξακολουθεί να πέφτει στις γυναίκες.
Οι ευρωπαϊκοί δείκτες αποδεικνύουν την αντίφαση με αριθμούς. Από τη μία πλευρά, σε επίπεδο εκπαίδευσης υπάρχουν ενθαρρυντικά στοιχεία: στην Κύπρο, το ποσοστό των γυναικών ανάμεσα στους/στις αποφοίτους STEM (επιστήμη, τεχνολογία, μηχανική, μαθηματικά) το 2023 ήταν κοντά στον μέσο όρο της ΕΕ. Επιπλέον, εκεί που πολλοί και πολλές θα περίμεναν ακόμη χαμηλότερη παρουσία σε διδακτορικό επίπεδο στην Πληροφορική και τις Τεχνολογίες Επικοινωνίας, οι γυναίκες στην Κύπρο έφτασαν το 41.2% το 2023, σημαντικά δηλαδή πιο πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (24.3%) αλλά και πάνω από τον στόχο της ΕΕ για το 2030 (33%).
Από την άλλη πλευρά, εάν κοιτάξουμε την αγορά εργασίας, η εικόνα γίνεται πιο σύνθετη. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (She Figures), οι γυναίκες επιστήμονες και μηχανικοί στην Κύπρο το 2021 αντιστοιχούσαν σε περίπου 3.3% του συνολικού εργατικού δυναμικού. Με απλά λόγια, υπάρχουν γυναίκες που σπουδάζουν, αριστεύουν και συνεχίζουν σε υψηλό επίπεδο, αλλά η μετάβαση σε σταθερή, ορατή και ηγετική παρουσία στην επιστήμη και τη μηχανική δεν είναι πάντα ομαλή και βέβαιη.
Γι’ αυτό η 11η Φεβρουαρίου έχει νόημα, ακριβώς επειδή τα κορίτσια χρειάζονται ορατά πρότυπα, και όχι απλά «ιστορίες επιτυχίας». Τα κορίτσια χρειάζονται να γνωρίζουν την καθημερινή πραγματικότητα που περιλαμβάνει τις δράσεις τους σε εργαστήρια, τεχνικές ομάδες, εταιρείες, ερευνητικά κέντρα, πανεπιστήμια και επιτροπές. Και επειδή η ισότητα δεν είναι μόνο θέμα δικαιοσύνης, είναι και θέμα ποιότητας της επιστήμης, η έρευνα και η καινοτομία ανθίζουν όταν δεν αποκλείονται εμπειρίες, διαφορετικές οπτικές και ικανότητες.
Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία έχει και ο ρόλος των ερευνητικών υποδομών. Η πρόσφατη επιτυχία στο ανταγωνιστικό πρόγραμμα OPEN/INFRA 0625 του Ιδρύματος Έρευνας και Καινοτομίας (ΙΔΕΚ), για την προμήθεια και εγκατάσταση του πρώτου Vibrating Sample Magnetometer (VSM) στην Κύπρο, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πρόκειται για εξοπλισμό αιχμής, απαραίτητο για τη μελέτη μαγνητικών υλικών με εφαρμογές στη μηχανική, την ενέργεια, τη βιοϊατρική και τις προηγμένες τεχνολογίες. Τέτοιες επενδύσεις δεν ενισχύουν μόνο την ανταγωνιστικότητα της έρευνας όπου διεξάγεται στην Κύπρο, αλλά δημιουργούνται και οι προϋποθέσεις ώστε περισσότερες νέες επιστήμονες και μηχανικοί να παραμείνουν ενεργές, να εξελιχθούν και να ηγηθούν.
Στο ίδιο πνεύμα κινείται και η πρόσφατη εκδοτική προσπάθεια που είχα την τιμή να συντονίσω, δηλαδή ο συλλογικός τόμος «Έμφυλες Προσεγγίσεις στις Επιστήμες: Καθ’ οδόν προς μία Ισότιμη Σχέση» από τις Εκδόσεις Hippasus, που αναδεικνύει πώς η επιστήμη, η εκπαίδευση και η κοινωνία κερδίζουν όταν η ισότητα δεν μένει ως σύνθημα αλλά γίνεται πρακτική. Δεν χρειαζόμαστε άλλες «μιας μέρας» δηλώσεις, χρειαζόμαστε γέφυρες και δίκτυα επικοινωνίας: από το σχολείο στο πανεπιστήμιο, από το πανεπιστήμιο στην έρευνα και τη βιομηχανία, από την ατομική προσπάθεια στη θεσμική στήριξη.
Η επιστήμη στην Κύπρο έχει μέλλον. Το ερώτημα είναι αν αυτό το μέλλον θα είναι πραγματικά ισότιμο ώστε η 11η Φεβρουαρίου, κάποτε, να μη χρειάζεται να υπάρχει ως υπενθύμιση, αλλά ως μια ιστορική αναφορά σε μια πρόοδο που έγινε πράξη.
Ευχαριστίες:
Το Έργο OPEN INFRA/0625/0032 με το ακρωνύμιο VSM χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση – NextGenerationEU, μέσω του Ιδρύματος Έρευνας και Καινοτομίας
- Μελίτα Μενελάου, Χημικός Μηχανικός
Επίκουρη Καθηγήτρια
Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών και Επιστήμης και Μηχανικής Υλικών
Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου
Why We Still Need 11 February: The Perspective of a Scientist from Cyprus
By Melita Menelaou
11 February, the International Day of Women and Girls in Science, is not merely a commemorative reminder of good intentions. Rather, it can be seen as a mirror reflecting both the progress that has been achieved and the distance still to be covered, so that Cyprus’s human capital trained in the sciences and engineering can be utilised on an equal footing.
In Cyprus, girls have proven that they can excel in the sciences. Women’s participation in higher education is particularly high at postgraduate level. Cyprus is recorded as one of the countries with the highest proportion of female students in the European Union (EU), reaching approximately 69.4% in 2023. However, this strong presence does not automatically translate into an equivalent representation of women across all professional and research environments.
The well-known “leaky pipeline” phenomenon remains a reality. As girls progress from undergraduate studies to doctoral degrees and then to permanent positions in industry, research or higher education, the number of women decreases. This is not a matter of lack of ability or ambition. It is a structural issue—specifically one of access to networks, job security in the early stages of a career, evaluation processes that are often (unconsciously) influenced by stereotypes, and the disproportionate burden of family care that continues to fall on women.
European indicators illustrate this contradiction with numbers. On the one hand, at the level of education, there are encouraging signs: in Cyprus, the proportion of women among STEM (science, technology, engineering and mathematics) graduates in 2023 was close to the EU average. Moreover, in a field where many might have expected an even lower presence at doctoral level—Information and Communication Technologies—women in Cyprus reached 41.2% in 2023, significantly above the European average (24.3%) and also above the EU target for 2030 (33%).
On the other hand, when we look at the labour market, the picture becomes more complex. According to data from the European Commission (She Figures), women scientists and engineers in Cyprus accounted for approximately 3.3% of the total workforce in 2021. Put simply, women study, excel and progress to a high level, yet the transition to stable, visible and leadership roles in science and engineering is not always smooth or guaranteed.
This is precisely why 11 February matters: because girls need visible role models—not merely “success stories.” They need to be familiar with everyday realities that include active participation in laboratories, technical teams, companies, research centres, universities and committees. And because equality is not only a matter of justice, but also of the quality of science itself. Research and innovation thrive when experiences, diverse perspectives and skills are not excluded.
Within this context, the role of research infrastructures is also of particular importance. The recent success in the competitive OPEN/INFRA 0625 programme of the Research and Innovation Foundation (RIF) for the procurement and installation of the first Vibrating Sample Magnetometer (VSM) in Cyprus is a characteristic example. This is state-of-the-art equipment, essential for the study of magnetic materials with applications in engineering, energy, biomedicine and advanced technologies. Such investments not only enhance the competitiveness of research conducted in Cyprus, but also create the conditions for more young women scientists and engineers to remain active, develop professionally and take on leadership roles.
In the same spirit is the recent publishing initiative that I had the honour to coordinate, namely the collective volume “Gender Approaches in the Sciences: On the Path Towards an Equal Relationship” by Hippasus Publications, which highlights how science, education and society benefit when equality moves beyond slogans and becomes practice. We do not need more “one-day” statements; we need bridges and networks of communication: from school to university, from university to research and industry, from individual effort to institutional support.
Science in Cyprus has a future. The question is whether this future will be genuinely equitable, so that one day 11 February will no longer be needed as a reminder, but will stand as a historical reference to progress that truly became reality.
Acknowledgements:
The project OPEN INFRA/0625/0032, with the acronym VSM, is funded by the European Union – NextGenerationEU, through the Research and Innovation Foundation.
— Melita Menelaou, Chemical Engineer
Assistant Professor
Department of Mechanical Engineering and Materials Science and Engineering
Cyprus University of Technology
