ΑΝΤΙΦΩΝΗΣΗ ΣΚΕΥΗΣ ΚΟΥΚΟΥΜΑ
ΣΤΗΝ ΑΠΟΝΟΜΗ ΤΟΥ ΒΡΑΒΕΙΟΥ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑΣ ΠΡΟΣΦΟΡΑΣ
«ΚΛΕΙΩ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΟΥ ΚΑΙ ΚΑΤΙΝΑ ΝΙΚΟΛΑΟΥ»
Πέμπτη, 24 Σεπτεμβρίου 2026
Αγαπητές συντρόφισσες,
Αγαπητοί σύντροφοι,
Φίλες και φίλοι,
Πρώτα από όλα θέλω να πω ένα μεγάλο ευχαριστώ στο Γυναικείο Κίνημα της ΠΟΓΟ για το βραβείο, για την αποψινή εκδήλωση, για αυτή τη μεγάλη τιμή. Κι ένα μεγάλο ευχαριστώ -από καρδιάς- σε όλες και όλους που είσαστε σήμερα εδώ. Τα λόγια δεν είναι αρκετά για να αποτυπώσω και να μεταφέρω την συγκίνηση και τη μεγάλη τιμή που νιώθω. Μια τιμή που είναι ακόμα μεγαλύτερη γιατί το Βραβείο που απονέμει κάθε χρόνο η ΠΟΓΟ φέρει τα ονόματα δύο σπουδαίων γυναικών, των δύο πρωτοπόρων κομμουνιστριών της Κύπρου: της Κλειώς Χριστοδουλίδου και της Κατίνας Νικολάου που για όσες και όσους γνωρίζουμε την Ιστορία της κυπριακής Αριστεράς μόνο δέος αισθανόμαστε για αυτές. Ειδικά την Κατίνα Νικολάου -τη μόνη γυναίκα που συμμετείχε στο ιδρυτικό συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος Κύπρου πριν ακριβώς 100 χρόνια- είχα την τύχη να την γνωρίσω στην Αμμόχωστο αλλά και μετά στην προσφυγιά, στη Λάρνακα. Μάλιστα, ο θαυμασμός που νιώθαμε για τους αγώνες της, μάς οδήγησε πριν μερικές δεκαετίες να δώσουμε το όνομα της στην Κομματική Ομάδα του ΑΚΕΛ με μέλη Αμμοχωστιανές που ζουν εκτοπισμένες στη Λάρνακα.
Αυτό που πρώτα από όλα νιώθω την ανάγκη να πω σήμερα είναι ότι αυτό το βραβείο δεν το θεωρώ προσωπικό βραβείο. Δεν θεωρώ ότι ανήκει σε μένα. Το θεωρώ βραβείο και τιμή για όλες τις γυναίκες που πορευτήκαμε μαζί όλες αυτές τις δεκαετίες. Για τις γυναίκες που αγωνίστηκαν πριν από εμάς. Για τις γυναίκες που αγωνίζονται σήμερα. Και ιδιαίτερα εκείνων που χωρίς προβολή, χωρίς αξιώματα δίνουν καθημερινά μικρές και μεγάλες μάχες για την αξιοπρέπεια των γυναικών, για την ισότητα των φύλων, για τις αξίες και τα οράματά μας. Αυτό το βραβείο λοιπόν είναι βραβείο για όλες αυτές. Και για ολόκληρο τον αγώνα για την ισότητα.
Τέτοιες στιγμές -και μάλιστα σε τέτοια ηλικία- η σκέψη γυρίζει σε αυτά τα σχεδόν 60 χρόνια στα οποία είμαι στο Κίνημα της Αριστεράς. Στην ΠΕΟΜ και την ΕΔΟΝ, στο ΑΚΕΛ και την ΠΟΓΟ, στο γυναικείο κίνημα, στα δικαιώματα των παιδιών, στους αγώνες του προσφυγικού κόσμου, στη βουλή και την πολιτική ζωή.
Θυμούμαι τις πρώτες στιγμές, τα πρώτα βήματα. Οι πρώτες μου «πολιτικές» μνήμες είναι τη δεκαετία του 70 στην Αμμόχωστο, όταν διαδηλώναμε καθημερινά στους δρόμους υπέρ του Προέδρου Μακαρίου κι ενάντια στη φασιστική ΕΟΚΑ Β΄ και συχνά καταλήγαμε σε συγκρούσεις με τους γριβικούς, ακόμα και στα χέρια. Μπορεί να μην κατανοούσαμε τότε το βάρος όλων όσων συνέβαιναν, αλλά γνωρίζαμε ένα πράγμα: ότι έπρεπε να υπερασπιστούμε τη δημοκρατία και την Κύπρο. Αυτά τα πρώτα βιώματα καθόρισαν την πορεία που θα ακολουθούσε για ολόκληρη τη ζωή μου.
Θυμούμαι ακόμα τα πρώτα βήματα στην ΠΟΓΟ. Σαν να ήταν χθες, το 1976, την πρώτη μου μεγάλη δοκιμασία, όταν ανέλαβα να οργανώσω την πρώτη συγκέντρωση της ΠΟΓΟ στο χωριό μου, το Αυγόρου. Η χαρά μου ήταν τεράστια όταν η συγκέντρωση είχε απροσδόκητα μεγάλη επιτυχία. Και αυτό, γιατί είχαμε βρει καλό «προζύμι», τις μεγαλύτερες, τις συναγωνίστριες που είχαν ψηθεί στο καμίνι της βιοπάλης και στα χρόνια της παρανομίας και των διώξεων του Κόμματος. Ήταν τότε που συνειδητοποιούσα ότι η γυναίκα πρέπει να βρίσκεται παντού όπου παίρνονται αποφάσεις που αφορούν τη ζωή της, την εργασία της, την κοινωνία και την πατρίδα της. Και ότι ακόμα, ο αγώνας για τα δικαιώματα των γυναικών είναι συνδεμένος με τον μεγάλο αγώνα της Αριστεράς για μια διαφορετική κοινωνία. Και έτσι -κι εγώ αλλά κι εκατοντάδες άλλες συναγωνίστριες- συνειδητοποιούσαμε ότι ως γυναίκες στελέχη του ΑΚΕΛ είχαμε το καθήκον να είμαστε δραστήριες και στο Κόμμα, και στην ΠΟΓΟ και στο ευρύτερο γυναικείο κίνημα της χώρας. Κάτι που δεν είναι πάντα εύκολο, γιατί αυτό σήμαινε πολλά πράγματα. Να μπορείς πρωτίστως, να βλέπεις τον αγώνα για τα δικαιώματα των γυναικών όχι ως αγώνα ενάντια στους άνδρες, αλλά ως αγώνα ενάντια στο σύστημα. Να μπορείς να εξηγείς ότι άλλη ανισότητα νιώθει η εργάτρια και η εργαζόμενη γυναίκα, κι άλλες έγνοιες έχει η γυναίκα των σαλονιών. Να υποστηρίζεις ότι, ισότητα δεν είναι «να πηγαίνουν και οι γυναίκες στον στρατό», αλλά ο αγώνας για να μην χρειάζονται στρατοί, ο αγώνας για ειρήνη. Να μπορείς, για παράδειγμα, να διαφωνείς με τις ποσοστώσεις, αλλά την ίδια ώρα, να δίνεις μάχες -ακόμα και μέσα στο Κόμμα- για την ενίσχυση της γυναικείας παρουσίας. Σημαίνει επίσης και άλλα πράγματα που τώρα μπορεί να τα θυμόμαστε με χαμόγελο, αλλά τότε ήταν δύσκολα: να τρέχεις σε συνεδρίες κι εκδηλώσεις έγκυος, κατάβαρη. Να βγαίνεις στις εξορμήσεις έχοντας στο ένα χέρι τα φυλλάδια κι στο άλλο ένα μωρό ή και δύο ή και τρία. Να πρέπει να απαντάς στον καθένα που θα σου πει «μα καλά γιατί εν κάθεσαι έσσο σου, στον άντρα σου και στα κοπελούδκια σου και βουράς τα πολιτικά;» ή «ότι τούτα δεν είναι δουλειές των γενεκών» και άλλα τέτοια.
Θυμάμαι ακόμα όλα χρόνια των αγώνων για το Κυπριακό, για τη λύση, για την επανένωση. Χρόνια γεμάτα κινητοποιήσεις, αντικατοχικές εκδηλώσεις, καθιστικές διαμαρτυρίες, πορείες, τις πρώτες συναντήσεις με τουρκοκυπριακές γυναικείες οργανώσεις, τις μεγάλες αλυσίδες γυναικών, τη συμμετοχή μας σε διεθνείς συναντήσεις. Το ιστορικό Παγκόσμιο Συνέδριο Γυναικών στο Πεκίνο το 1995. Τις κινητοποιήσεις στη Νέα Υόρκη έξω από τα Ηνωμένα Έθνη, το 2000. Στη Μασσαλία και την Κωνσταντινούπολη, Ελληνοκύπριες και Τουρκοκύπριες να ενώνουμε τις γροθιές και τις φωνές μας για την επανένωση.
Είχα ακόμα την τύχη να γνωρίσω ανθρώπους και να βρεθώ σε μέρη που δεν μπορούσα να φανταστώ. Κρατώ στη μνήμη μου τη συνάντηση με τον Ούγο Τσάβες της Βενεζουέλας και τον Λούλα της Βραζιλίας. Με τη θρυλική Βίλμα Εσπίν Κάστρο της Κούβας. Με τη Βαλεντίνα Τερέσκοβα, τη Σοβιετική πρώτη γυναίκα κοσμοναύτη. Τη συνάντηση με τις αντάρτισσες των Ένοπλων Επαναστατικών Δυνάμεων στα βουνά της Κολομβίας. Τις Κούρδισες, τις Παλαιστίνιες, τις γυναίκες της Αφρικής. Όμως, όσο γοητευτικές κι αν ακούγονται αυτές οι εμπειρίες, αυτό που κράτησα και κρατώ είναι ότι πρέπει να έχουμε πάντα στο νου και στη συνείδησή μας ότι την ίδια ώρα που δίνουμε τους δικούς μας αγώνες στην Κύπρο, ταυτόχρονα, εκατομμύρια άνθρωποι, κινήματα, οργανώσεις σε όλο τον κόσμο δίνουν τους δικούς τους αγώνες. Αγώνες που έχουν τις ίδιες αξίες, τις ίδιες ιδέες, τον ίδιο προορισμό που είναι ο διαφορετικός κόσμος που θέλουμε. Και για αυτό είμαστε και θα είμαστε ΕΝΑ με αυτούς τους αγώνες. Με αλληλεγγύη και με διεθνισμό.
Ιδιαίτερος σταθμός για μένα -αλλά νομίζω και για πολλούς συντρόφους – ήταν η δεκαετία του 1990 και η περίοδος της ηγεσίας του συντρόφου Δημήτρη Χριστόφια στο ΑΚΕΛ, μια περίοδος στην οποία έγιναν βήματα όσο αφορά τη συμμετοχή των γυναικών στο ΑΚΕΛ. Μεγάλη τιμή για μένα ήταν η εκλογή στην Κεντρική Επιτροπή του ΑΚΕΛ το 1990 και στο Πολιτικό Γραφείο το 2015. Μεγάλη τιμή ήταν και η συμμετοχή μου στα ψηφοδέλτια του ΑΚΕΛ – Αριστερά – Νέες Δυνάμεις. Και θέλω να το πω όπως το αισθάνομαι: Η τιμή είναι η ίδια και τις φορές που εκλέγηκα και τις φορές που δεν εκλέγηκα. Γιατί -όπως μπορώ πλέον να το λέω εκ πείρας- αυτό που μετρά στο τέλος της διαδρομής, δεν είναι η εκλογική επιτυχία, αλλά αν πορεύεσαι με αρχές και με συναίσθηση ότι στην Αριστερά, ο αγώνας είναι -και πρέπει να είναι- συλλογικός.
Στα χρόνια που είχα την τιμή να βρίσκομαι στα έδρανα του ΑΚΕΛ Αριστερά Νέες Δυνάμεις -που συνέπεσαν και με την περίοδο που διετέλεσα Γενική Γραμματέας της ΠΟΓΟ- προσπάθησα όσο μπορούσα να αποκτήσει η ΠΟΓΟ μεγαλύτερη ορατότητα στην κοινωνία και προπαντός να προωθήσει αλλαγές στο πεδίο της έμφυλης ισότητας. Έτσι, εμβληματικές πρωτοβουλίες που προώθησαν το ΑΚΕΛ και η ΠΟΓΟ έγιναν νόμοι του κράτους όπως ο εκσυγχρονισμός της νομοθεσίας για τις αμβλώσεις, η προστασία του μητρικού θηλασμού, η ποινικοποίηση του σεξισμού. Όμως αυτό που κρατώ περισσότερο από εκείνα τα χρόνια είναι η επαφή με τον κόσμο. Με τον κόσμο των συνοικισμών και της προσφυγιάς. Με τους ανθρώπους που κουβαλούν ακόμη τις πληγές του 1974. Με τον κόσμο της φτώχειας που εξαρτάται η ζωή του από το ανύπαρκτο κοινωνικό κράτος. Με τις γυναίκες θύματα βίας στην οικογένεια. Για μένα, κάθε φορά που περνούσα την πόρτα του Κοινοβουλίου, έπρεπε μαζί μου να περνούν και οι άνθρωποι που με εμπιστεύτηκαν.
Υπάρχει όμως και μια άλλη εμπειρία που νιώθω ότι πραγματικά, άλλαξε τη ζωή μου. Είναι το θέμα για το οποίο πιθανόν να με έχετε ακούσει να μιλώ συχνά τα τελευταία χρόνια: οι βιασμοί γυναικών του 1974. Η πρωτοβουλία του ΑΚΕΛ και της ΠΟΓΟ να αναδείξουμε αυτή την οδυνηρή και μέχρι τότε κρυμμένη πτυχή της κυπριακής τραγωδίας, να καταφέρουμε να αναγνωριστεί από την Πολιτεία αυτή η πτυχή του 1974 και να στηριχθούν από το κράτος έστω και με καθυστέρηση πολλών δεκαετιών. Και βέβαια να τις διαβεβαιώσουμε ότι δεν είναι εκείνες που πρέπει να νιώθουν ντροπή, αλλά οι δράστες, οι εισβολείς, ο Αττίλας Συνάντησα και μίλησα ατέλειωτες ώρες με δεκάδες γυναίκες που βιάστηκαν από άνδρες του τουρκικού στρατού το καλοκαίρι του 1974. Και θα συνεχίσω να συναντώ κι άλλες γυναίκες που επικοινωνούν μαζί μου. Όταν μια γυναίκα σού εμπιστεύεται μια εμπειρία τόσο οδυνηρή που ήταν θαμμένη μέσα της για δεκαετίες, δεν μπορείς να μείνεις ο ίδιος άνθρωπος. Μπορώ να σας διαβεβαιώσω ότι οι ιστορίες της καθεμιάς δεν χωρούν ούτε στις πιο δραματικές κινηματογραφικές ταινίες. Γυναίκες που έχασαν τα λογικά τους, που δεν μπόρεσαν ποτέ να κάνουν οικογένεια, να εργαστούν, να σταθούν στα πόδια τους. Γυναίκες που τις πάντρεψαν με το ζόρι για να ξεπλυθεί η ντροπή. Γυναίκες που υποβλήθηκαν σε κολπορραφή για να είναι παρθένες. Γυναίκες που τις εγκατέλειψαν οι σύζυγοί και οι αρραβωνιαστικοί. Γυναίκες που τις έβριζαν καθημερινά οι σύζυγοι τους γιατί ήταν ατιμασμένες. Γυναίκες που οι σύζυγοι τους συμπαραστάθηκαν ακλόνητα, ακόμα κι όταν τα πεθερικά πίεζαν να τις εγκαταλείψουν. Γυναίκες που εξομολογήθηκαν το μαρτύριο τους μόνο σε ιερέα. Γυναίκες που θα αναγνωρίσετε το δράμα τους στην όψη τους, μα και γυναίκες που δεν θα περνούσε από το μυαλό σας ότι κουβάλησαν και κουβαλούν τέτοιο σταυρό. Πρόκειται για μια παράλληλη τραγωδία του 1974, η οποία όμως -και εδώ είναι το αβάσταχτο- δεν μπορούσε ούτε να δημοσιευθεί ούτε καν να ειπωθεί στον καθρέφτη. Και βέβαια για εμάς -το ΑΚΕΛ και την ΠΟΓΟ- όταν καταδικάζουμε τη σεξουαλική βία ως όπλο πολέμου, δεν αποσιωπούμε τα εγκλήματα που διέπραξαν Ελληνοκύπριοι φασίστες της ΕΟΚΑ Β΄ σε βάρος Τουρκοκύπριων γυναικών. Γιατί εμείς θέλουμε να γραφτεί η Ιστορία αυτού του τόπου με το μελάνι της αλήθειας. Και για αυτό, είμαι αποφασισμένη να συνεχίσω αυτή την προσπάθεια.
Αγαπητές φίλες και αγαπητοί φίλοι,
Σήμερα, κοιτάζοντας πίσω, συνειδητοποιώ ότι η μεγαλύτερη αξία αυτής της διαδρομής δεν βρίσκεται στις θέσεις και τα αξιώματα στα οποία βρέθηκα. Βρίσκεται στους ανθρώπους που συνάντησα και πορευτήκαμε μαζί. Στη γυναίκα που έφυγε από το σπίτι της κτυπημένη από το σύζυγο της και ήρθε να με βρει και μού είπε «ευχαριστώ που με άκουσες». Στον πρόσφυγα που μου άνοιξε την πόρτα του σπιτιού του και μου μίλησε για το χωριό που άφησε πίσω. Στις φίλες που δεν είναι του δικού μας πολιτικού χώρου, αλλά εμπιστευτήκαμε η μια την άλλη και συνεργαστήκαμε για να πετύχουμε πράγματα για τις γυναίκες της Κύπρου. Στα στελέχη της ΠΟΓΟ για τις οποίες η ΠΟΓΟ δεν είναι απλώς ένας σταθμός της ζωής και μια οργάνωση, αλλά κομμάτι της ζωή μας, κομμάτι της ταυτότητάς μας.
Τέτοιες στιγμές στο μυαλό μου έρχονται οι συναγωνίστριες από τις οποίες πήρε η δική μου γενιά την σκυτάλη της ΠΟΓΟ Φάνη Ολυμπίου, η Σοφία Τσιμίλη, η Ελέγκω Παρτζιήλη, η Ευγενούλα Κατσουρίδου, η Στέλλα Ζαχαριάδου, η Ελένη Κωστή, η Χριστίνα Δημητριάδου. Έρχονται ακόμα στο μυαλό μου οι γυναίκες του Αυγόρου και των Κοκκινοχωριών, οι γυναίκες των συνοικισμών. Αλλά ταυτόχρονα, σκέφτομαι και τις νέες γυναίκες, τη γενιά που έχει ήδη πάρει την σκυτάλη. Και με όλη τη δύναμη της ψυχής μου, με όλη την βεβαιότητα κάποιας που βρίσκεται στην άλλη άκρη της διαδρομής σας λέω ότι αξίζει ο αγώνας μας όλες τις θυσίες, όλες τις ώρες, τις μέρες και τα χρόνια που θα αφιερώσετε. Αξίζει γιατί ο αγώνας για την ισότητα δεν τελείωσε. Όσο υπάρχει βία κατά των γυναικών, δεν τελείωσε. Όσο η γυναίκα εξακολουθεί να επωμίζεται δυσανάλογα το βάρος του σπιτιού, δεν τελείωσε. Όσο οι γυναίκες υποεκπροσωπούνται εκεί όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις, δεν τελείωσε. Και όσο η πατρίδα μας παραμένει μοιρασμένη, ο δικός μας αγώνας δεν τελείωσε. Συνεχίζεται. Και για αυτό απόψε, δεν θέλω να μιλήσω για μια διαδρομή που ολοκληρώθηκε. Αφ’ ενός γιατί σας διαβεβαιώ ότι -θέλετε, δεν θέλετε- θα είμαι εδώ παρούσα μέχρι το τέλος της ζωής μου. Και αφ’ ετέρου, γιατί η διαδρομή μας είναι η συλλογική, που δεν τελειώνει ποτέ.
Θέλω, λοιπόν, να ευχαριστήσω από καρδιάς την ΠΟΓΟ για αυτή την τιμή. Να ευχαριστήσω όλες και όλους εσάς που είστε σήμερα εδώ. Να ευχαριστήσω τους ανθρώπους που στάθηκαν δίπλα μου σε όλη αυτή την πορεία. Και ιδιαίτερα την οικογένειά μου, που έζησε μαζί μου τις χαρές αλλά και το τίμημα μιας ζωής αφιερωμένης στην κοινωνική και πολιτική δράση.
Το βραβείο αυτό λοιπόν θα το πάρω μαζί μου με συγκίνηση. Αλλά τη μεγαλύτερη τιμή την έχω ήδη πάρει όλα αυτά τα χρόνια. Γιατί σε όλη μου τη ζωή πίστεψα ότι ο αγώνας αξίζει ακόμη κι όταν δεν προλαβαίνουμε εμείς οι ίδιοι να δούμε το όραμα μας πραγματικότητα. Γιατί μπορεί να μην προλάβεις εσύ να δεις τον κόσμο που ονειρεύτηκες. Αλλά σημασία έχει να έχεις βοηθήσει για να ξημερώσει αυτός ο κόσμος που θέλουμε. Και αυτό είναι τελικά η μεγαλύτερη ικανοποίηση, η μεγαλύτερη τιμή.
Ο αγώνας συνεχίζεται λοιπόν.
