Της συντακτικής ομάδας του SkalaTimes
Έντονο προβληματισμό στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες προκαλεί η νέα εκλογική επιτυχία της ακροδεξιάς στη Γερμανία, με την AfD να καταγράφει εντυπωσιακά ποσοστά σε τοπική αναμέτρηση της ανατολικής χώρας. Το αποτέλεσμα δεν αποτελεί απλώς μια περιφερειακή πολιτική εξέλιξη, αλλά ακόμη μία ένδειξη της επικίνδυνης ενίσχυσης των ακροδεξιών δυνάμεων στην Ευρώπη.
Η εκλογική επίδοση της Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD) στη Σαξονία-Άνχαλτ επαναφέρει με ένταση το ερώτημα εάν η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια νέα πολιτική περίοδο, κατά την οποία κόμματα με εθνικιστική, ξενοφοβική και αντιμεταναστευτική ρητορική διεκδικούν ολοένα μεγαλύτερο μερίδιο εξουσίας.
Οι New York Times, αναλύοντας το αποτέλεσμα, το εντάσσουν σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή τάση. Η AfD δεν εμφανίζεται πλέον ως μια περιθωριακή πολιτική δύναμη, αλλά ως κόμμα που μπορεί να διεκδικεί πρωταγωνιστικό ρόλο σε μια από τις μεγαλύτερες οικονομίες και σημαντικότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Και αυτό είναι που προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία.
Η Γερμανία μπροστά σε ένα ιστορικό πολιτικό σταυροδρόμι
Η ισχυρή παρουσία της AfD αποκτά ακόμη μεγαλύτερο συμβολισμό στη Γερμανία, μια χώρα που γνωρίζει καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη στην Ευρώπη τις καταστροφικές συνέπειες της ανόδου του φασισμού.
Με βάση τα σχεδόν τελικά αποτελέσματα, η AfD κινείται περίπου στο 44%, χωρίς ωστόσο να εξασφαλίζει αυτοδυναμία. Αυτό σημαίνει ότι, παρά την εντυπωσιακή εκλογική της επίδοση, η κατάκτηση της τοπικής εξουσίας δεν είναι δεδομένη.
Τα υπόλοιπα κόμματα έχουν διαμηνύσει ότι δεν προτίθενται να συνεργαστούν κυβερνητικά με την AfD, διατηρώντας το λεγόμενο «τείχος προστασίας» απέναντι στην ακροδεξιά.
Η στάση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η AfD βρίσκεται εδώ και χρόνια στο επίκεντρο έντονης κριτικής για τις θέσεις και τη ρητορική στελεχών της, ενώ γερμανικές υπηρεσίες ασφαλείας έχουν θέσει υπό παρακολούθηση τμήματα του κόμματος ως ύποπτα για εξτρεμιστική δράση.
Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι επομένως αντιφατική: από τη μία πλευρά, η AfD ενισχύεται εκλογικά· από την άλλη, τα δημοκρατικά κόμματα εξακολουθούν να επιχειρούν να εμποδίσουν την είσοδό της στην κυβέρνηση.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι για πόσο ακόμη θα αντέξει αυτό το πολιτικό ανάχωμα.
Από την οικονομική δυσαρέσκεια στην ακροδεξιά ψήφο
Η άνοδος της AfD δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την κοινωνική και οικονομική δυσαρέσκεια.
Το αυξημένο κόστος ζωής, η αβεβαιότητα για το μέλλον, η μεταναστευτική πολιτική και η αίσθηση ενός σημαντικού τμήματος της κοινωνίας ότι οι παραδοσιακές πολιτικές δυνάμεις αδυνατούν να δώσουν λύσεις δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για τον λαϊκισμό.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η ακροδεξιά αποτελεί αναπόφευκτη απάντηση στα κοινωνικά προβλήματα, αλλά σημαίνει ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται και οι Δημοκρατικές δυνάμεις δεν σταμάτησαν την επανάληψη. (Ναι, μπορούσαν, αλλά αυτό είναι ανάλυση για άλλο άρθρο στο SkalaTimes).
Η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει ότι η μετατροπή της κοινωνικής αγανάκτησης σε εθνικιστική και ξενοφοβική πολιτική μπορεί να οδηγήσει σε ακόμη μεγαλύτερες διαιρέσεις, αντί να αντιμετωπίσει τις πραγματικές αιτίες της οικονομικής και κοινωνικής ανασφάλειας.
Η αποτυχία των παραδοσιακών κομμάτων να πείσουν τους πολίτες δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως λευκή επιταγή για την ακροδεξιά.
Η Γαλλία στο επίκεντρο των εξελίξεων
Το γερμανικό αποτέλεσμα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν συνδυαστεί με τις πολιτικές εξελίξεις στη Γαλλία.
Η Μαρίν Λεπέν και ο Εθνικός Συναγερμός (RN) διατηρούν ισχυρή θέση στις δημοσκοπήσεις, γεγονός που ενισχύει τις ανησυχίες ότι η γαλλική ακροδεξιά βρίσκεται πιο κοντά από ποτέ στην κατάκτηση της προεδρίας.
Μια τέτοια εξέλιξη θα είχε τεράστιες συνέπειες για την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η Γαλλία αποτελεί πυρηνική δύναμη, ιδρυτικό μέλος της ΕΕ και έναν από τους βασικούς πυλώνες του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Μια κυβέρνηση με επικεφαλής την ακροδεξιά θα μπορούσε, συνεπώς, να αλλάξει δραστικά τις ισορροπίες μέσα στην Ένωση.
Το μεγάλο ερώτημα είναι εάν οι κεντρώες και προοδευτικές δυνάμεις θα μπορέσουν να περιορίσουν τον κατακερματισμό τους και να δημιουργήσουν ένα αποτελεσματικό δημοκρατικό ανάχωμα.
Γιατί όσο το πολιτικό κέντρο αδυνατεί να απαντήσει πειστικά στα κοινωνικά προβλήματα, τόσο περισσότερο χώρο αποκτούν όσοι επιχειρούν να μετατρέψουν τον φόβο και την αγανάκτηση σε πολιτικό όπλο.
Ισπανία και Βρετανία: η ακροδεξιά αναζητά τον δρόμο προς την εξουσία
Η τάση δεν περιορίζεται στη Γερμανία και τη Γαλλία.
Στην Ισπανία, το ακροδεξιό Vox επιδιώκει να ενισχύσει τη θέση του και να διεκδικήσει συμμετοχή σε κυβερνητικές συμμαχίες, αξιοποιώντας τη δυσαρέσκεια γύρω από την οικονομία και το μεταναστευτικό.
Στη Βρετανία, το Reform UK του Νάιτζελ Φάρατζ έχει καταφέρει να μετατρέψει τη μεταναστευτική πολιτική και την αντισυστημική ρητορική σε σημαντικό εκλογικό όπλο.
Ωστόσο, η πορεία της ακροδεξιάς δεν είναι γραμμική ούτε δεδομένη.
Οι εσωτερικές συγκρούσεις, τα οικονομικά προβλήματα και η δυσκολία μετατροπής της αντιπολιτευτικής ρητορικής σε πραγματική κυβερνητική πρόταση μπορούν να περιορίσουν την εκλογική της δυναμική.
Αυτό είναι και ένα από τα βασικά συμπεράσματα της ευρωπαϊκής εμπειρίας: η ακροδεξιά μπορεί να κερδίζει ψήφους, όμως η κατάκτηση της εξουσίας και κυρίως η αποτελεσματική διακυβέρνηση είναι διαφορετική υπόθεση.
Η Ιταλία της Μελόνι ως μοντέλο προσαρμογής
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίπτωση της Ιταλίας.
Η Τζόρτζια Μελόνι, προερχόμενη από έναν πολιτικό χώρο με νεοφασιστικές ρίζες, έχει επιλέξει μια πιο προσαρμοσμένη προς το ευρωπαϊκό πολιτικό σύστημα στρατηγική, περιορίζοντας σε ορισμένα ζητήματα τους πιο ακραίους τόνους του παρελθόντος.
Η τακτική αυτή έχει επιτρέψει στην κυβέρνησή της να εδραιωθεί και να εμφανίζεται ως παράδειγμα για άλλες ευρωπαϊκές ακροδεξιές δυνάμεις που επιχειρούν να μετακινηθούν από την περιφέρεια προς το κέντρο της εξουσίας. Την ίδια στιγμή, όμως, η πίεση από ακόμη πιο δεξιές και σκληρές πολιτικές δυνάμεις την ωθεί σε αυστηρότερη στάση, ιδιαίτερα στο μεταναστευτικό.
Η εξέλιξη αυτή δείχνει έναν ακόμη κίνδυνο: όταν η ακροδεξιά αποκτά πολιτική ισχύ, μπορεί να μετατοπίσει συνολικά τον δημόσιο διάλογο προς πιο ακραίες θέσεις.
Υπάρχει, όμως, και η άλλη πλευρά
Παρά την άνοδο των ακροδεξιών κομμάτων, η εικόνα της Ευρώπης δεν είναι μονόπλευρη.
Οι ακροδεξιές δυνάμεις δεν είναι ανίκητες.
Η πολιτική φθορά, οι κυβερνητικές αποτυχίες, τα σκάνδαλα και η αδυναμία υλοποίησης των υποσχέσεών τους μπορούν να οδηγήσουν σε σημαντικές απώλειες.
Η ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή παραμένει συνεπώς ανοιχτή και το επόμενο διάστημα θα είναι κρίσιμο.
Το πραγματικό στοίχημα για τις δημοκρατικές δυνάμεις δεν είναι απλώς να καταγγείλουν την ακροδεξιά. Είναι να αντιμετωπίσουν τις αιτίες που τροφοδοτούν την οργή και την απογοήτευση: την ακρίβεια, τις κοινωνικές ανισότητες, την ανασφάλεια, την υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών και την αίσθηση πολιτικής εγκατάλειψης.
Το μάθημα για την Ευρώπη
Η εκλογική επιτυχία της AfD αποτελεί αναμφίβολα ένα ηχηρό καμπανάκι για τη δημοκρατική Ευρώπη.
Δεν σημαίνει ότι η ήπειρος οδηγείται αναπόφευκτα σε μια ακροδεξιά κυριαρχία. Σημαίνει όμως ότι οι δημοκρατικοί θεσμοί και οι πολιτικές δυνάμεις δεν έχουν την πολυτέλεια να αγνοούν την πραγματικότητα.
Η ακροδεξιά αξιοποιεί τον φόβο, την κοινωνική δυσαρέσκεια και την απογοήτευση από το πολιτικό σύστημα. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε ο εφησυχασμός ούτε η υιοθέτηση της δικής της ατζέντας.
Χρειάζεται μια διαφορετική πολιτική πρόταση: περισσότερη κοινωνική δικαιοσύνη, ουσιαστικές λύσεις στα καθημερινά προβλήματα και ένα ισχυρό δημοκρατικό μέτωπο απέναντι στον εθνικισμό, τον ρατσισμό και τον φασισμό.
Η ιστορία της Ευρώπης έχει ήδη δείξει πού μπορεί να οδηγήσει η κανονικοποίηση της ακροδεξιάς.
Και ακριβώς γι’ αυτό, η σημερινή της άνοδος δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια ακόμη συνηθισμένη εκλογική μεταβολή.
Είναι μια εξέλιξη που απαιτεί εγρήγορση από όλους, από όσους τουλάχιστον λέμε πως αγαπάμε την Δημοκρατία και την κοινωνική δικαιοσύνη, γιατί ο φασισμός και ο ρατσισμός είναι πάντα το αντίθετο κάθε έννοιας της Δημοκρατίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης!
