Text follows in English
Της Συντακτικής Ομάδας του SkalaTimes
«Κύριε, βοήθα να θυμόμαστε πως έγινε τούτο το φονικό· την αρπαγή το δόλο την ιδιοτέλεια, το στέγνωμα της αγάπης· Κύριε, βοήθα να τα ξεριζώσουμε…»
Η Παγκύπρια Ημέρα Αγνοουμένων τιμάται κάθε χρόνο στις 29 Οκτωβρίου, ημέρα που καθιερώθηκε επίσημα το 2010 από τη Βουλή των Αντιπροσώπων. Δεν είναι απλώς μια ημερομηνία στο εθνικό ημερολόγιο∙ είναι μια κραυγή μνήμης, ένα αντίδωρο ψυχής προς εκείνους που χάθηκαν μέσα στην ομίχλη του πολέμου και δεν γύρισαν ποτέ. Η επιλογή της ημέρας αυτής δεν είναι τυχαία· σηματοδοτεί το τέλος της ανταλλαγής αιχμαλώτων το 1974, όταν αποκαλύφθηκε το τραγικό γεγονός ότι εκατοντάδες Ελληνοκύπριοι αγνοούνταν – πατέρες, γιοι, αδέλφια, σύζυγοι, παιδιά.
Η Κύπρος, από τότε, κουβαλάει μέσα της ένα συλλογικό τραύμα, ένα ανείπωτο ερωτηματικό που διαπερνά γενιές. Στις φωτογραφίες που κρατούν οι μανάδες, στις σιωπές των αδελφών, στα κεριά που σιγοκαίνε κάθε Οκτώβρη, ζει ακόμη η ελπίδα πως κάποτε θα δοθεί απάντηση.
Οι αγνοούμενοι της Κύπρου δεν είναι αριθμοί. Είναι ιστορίες που κόπηκαν βίαια, ζωές που έμειναν μισές, χαμόγελα που πάγωσαν τη μέρα εκείνη του Ιουλίου και του Αυγούστου του ’74. Κάθε όνομα στη λίστα των αγνοουμένων είναι μια ολόκληρη οικογένεια που δεν σταμάτησε ποτέ να περιμένει, να ψάχνει, να ελπίζει.
Η Παγκύπρια Ημέρα Αγνοουμένων δεν είναι μόνο μια πράξη μνήμης, αλλά και μια υπόσχεση δικαίωσης. Από το 1981, η Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων (ΔΕΑ) εργάζεται αδιάκοπα για την ταυτοποίηση και την επιστροφή των οστών στις οικογένειες. Κάθε αναγνώριση, κάθε επαναπατρισμός, είναι μια μικρή νίκη απέναντι στη λήθη. Μια σιωπηλή επιστροφή εκείνων που «δεν πρόλαβαν να γεράσουν».
«Αν σταθείς ποτέ σου σ’ ένα μνήμα
μην πεις πως είναι τέλος.
Είναι αρχή μιας άλλης ζωής,
που απλώς δεν την καταλαβαίνουμε ακόμα.»
— Κώστας Μόντης
Κι όμως, πενήντα και πλέον χρόνια μετά, πολλοί ακόμη παραμένουν αγνοούμενοι. Οι μάνες των αγνοουμένων, με μαύρες μαντίλες και μάτια γεμάτα βουβή δύναμη, έγιναν σύμβολα αντοχής και μητρικής πίστης και έφυγαν από αυτό τον κόσμο με τον καημό να έβλεπαν τα αγνοούμενα παιδιά τους.
Η Ημέρα αυτή υπενθυμίζει πως η μνήμη είναι ευθύνη. Όπως έγραψε ο Γιάννης Ρίτσος:
«Ετούτος ο τόπος είναι μικρός,
πολύ μικρός για να χωρέσει τόσον πόνο,
τόση ελπίδα, τόση αγάπη και τόσους νεκρούς.»
Η Κύπρος, διχασμένη και πληγωμένη, κρατά ακόμη την ψυχή της ενωμένη μέσα από την κοινή μνήμη. Κάθε φορά που ένα παιδί μαθαίνει στο σχολείο τι σημαίνει “αγνοούμενος”, κάθε φορά που κάποιος ανάβει ένα κερί, ο κύκλος της λήθης σπάει λίγο περισσότερο.
Η πληγή αυτή, ωστόσο, είναι και πηγή δύναμης. Οι αγνοούμενοι έγιναν σύμβολο της συλλογικής ψυχής του λαού μας, εκείνης που δεν λυγίζει και δεν ξεχνά. Η Παγκύπρια Ημέρα Αγνοουμένων δεν είναι ημέρα πένθους∙ είναι ημέρα τιμής και αντίστασης στη λήθη.
Η αναζήτηση των αγνοουμένων συνεχίζεται με τη βοήθεια της επιστήμης, της αρχαιολογίας, των μαρτυριών και των διεθνών συνεργασιών. Πίσω από κάθε τάφο που αποκαλύπτεται, πίσω από κάθε οστό που ταυτοποιείται, κρύβεται μια οικογένεια που μπορεί επιτέλους να ψιθυρίσει ένα «αντίο».
Η Παγκύπρια Ημέρα Αγνοουμένων μάς καλεί να θυμόμαστε και να πράττουμε. Να απαιτούμε απαντήσεις, διαφάνεια, δικαιοσύνη. Να στηρίζουμε τις οικογένειες, να μιλάμε για αυτούς που δεν μπορούν πια να μιλήσουν. Γιατί η μεγαλύτερη αδικία δεν είναι ο θάνατος — είναι η λήθη.
Η μνήμη των αγνοουμένων δεν είναι παρελθόν. Είναι παρόν που διεκδικεί δικαίωση. Είναι το καθήκον μας να κρατούμε τη φλόγα αναμμένη, να διηγούμαστε τις ιστορίες τους, να μην αφήσουμε τη σιωπή να γίνει συνήθεια.
Και καθώς κάθε χρόνο η Κύπρος γονατίζει για να προσευχηθεί, η γη μοιάζει να ψιθυρίζει το ίδιο μήνυμα: να το λες να το ελπίζεις πως μια μέρα θα γυρίσουν!
Το παρακάτω ποίημα ανήκει στην αρχισυντάκτρια του SkalaTimes, τη δημοσιογράφο Γιώτα Δημητρίου. Γράφτηκε πριν από χρόνια, όταν ήταν μαθήτρια της Β΄ Λυκείου, και δημοσιεύτηκε στο περιοδικό του Παγκυπρίου Λυκείου Λάρνακας.
1619 αγνοούμενοι
Απόψε δε θα μυρίσει η νύχτα νυχτολούλουδα, θα μυρίσει λιβάνι.
Αυτή τη καλοκαιρινή νύχτα τα παιδιά δε θα παίξουν στους δρόμους, κι οι μεγάλοι θα ‘ναι σιωπηλοί.
Αυτή η νύχτα σκοτώνει.
Είναι Αύγουστος….Αύγουστος…μαύρα φαντάσματα κύκλωσαν τον τόπο και πήραν μακριά 1619 φύλλα 1619 ζωές…
Κάθε φύλλο κι ένας πατέρας, ένας αδελφός, ένας γιος….
Κάθε φύλλο μια ζωή, μια ανάμνηση.
Δεν μπορούν, ΟΧΙ δεν μπορούν να μας κλέψουν, να μας πάρουν 1619 ΖΩΕΣ.
1619 μάνες που κλαίνε,
1619 όνειρα που γκρεμίστηκαν!
Πώς ήρθε θεέ μου βαρυχειμωνιά σρα μέσα του Αυγούστου;
Μην κλαις, μην απελπίζεσαι,
να το λες, να το πιστεύεις: πως ΚΑΠΟΤΕ ΘΑ ΓΥΡΙΣΟΥΝ.
Pan-Cyprian Missing Persons Day: A Memory That Never Fades
By the Editorial Team of SkalaTimes
“Lord, help us remember how this murder happened — the greed, the deceit, the selfishness, the drying up of love. Lord, help us root them out…”
Pan-Cyprian Missing Persons Day is commemorated every year on October 29 — a date officially established in 2010 by the House of Representatives. It is not merely a day marked on the national calendar; it is a cry of remembrance, a soulful offering to those who vanished into the fog of war and never returned. The choice of this day is not accidental; it marks the end of the prisoner exchange in 1974, when the tragic truth was revealed — hundreds of Greek Cypriots were missing: fathers, sons, brothers, husbands, children.
Since then, Cyprus has carried within her a collective wound — an unspoken question that pierces through generations. In the photos mothers still hold, in the silences of siblings, in the candles that flicker softly every October, the hope still lives that one day there will be an answer.
The missing of Cyprus are not numbers. They are stories violently interrupted, lives left unfinished, smiles frozen on those days of July and August 1974. Every name on the list of the missing represents a whole family that has never stopped waiting, searching, hoping.
Pan-Cyprian Missing Persons Day is not only an act of remembrance, but also a promise of justice. Since 1981, the Committee on Missing Persons (CMP) has been working tirelessly to identify and return remains to families. Each identification, each repatriation, is a small victory against oblivion — a silent homecoming for those who “never grew old.”
“If you ever stand before a grave,
do not say it is the end.
It is the beginning of another life,
one we do not yet understand.”
— Kostas Montis
And yet, more than fifty years later, many are still missing. The mothers of the missing, with black scarves and eyes filled with silent strength, became symbols of endurance and maternal faith — many of them leaving this world with the sorrow of never seeing their children return.
This day reminds us that memory is a responsibility. As Yiannis Ritsos wrote: “This land is small,
too small to hold so much pain,
so much hope, so much love, and so many dead.”
Cyprus, divided and wounded, still keeps her soul united through shared memory. Every time a child learns at school what “missing” means, every time someone lights a candle, the circle of forgetfulness breaks a little more.
Yet this wound is also a source of strength. The missing have become symbols of our collective spirit — the spirit that neither bends nor forgets. Pan-Cyprian Missing Persons Day is not a day of mourning; it is a day of honor and resistance against oblivion.
The search for the missing continues through science, archaeology, testimonies, and international cooperation. Behind every grave uncovered, behind every identified bone, lies a family that can finally whisper a goodbye.
Pan-Cyprian Missing Persons Day calls upon us to remember and to act — to demand answers, transparency, justice. To support the families, to speak for those who can no longer speak. Because the greatest injustice is not death — it is forgetting.
The memory of the missing is not the past. It is the present, demanding justice. It is our duty to keep the flame alive, to tell their stories, to never allow silence to become the norm.
And as Cyprus kneels each year in prayer, the earth itself seems to whisper the same message: say it, believe it — that one day, they will return.
1619 Missing Persons
(Poem by Yiota Dimitriou, journalist and Editor-in-Chief of SkalaTimes, written during her high school years and first published in the magazine of the Pancyprian Lyceum of Larnaca.)
Tonight the night will not smell of jasmine — it will smell of incense.
On this summer night, children will not play in the streets,
and the grown-ups will be silent.
This night kills.
It is August… August… black shadows have surrounded the land
and carried away 1619 leaves, 1619 lives…
Each leaf a father, a brother, a son…
Each leaf a life, a memory.
They cannot — NO, they cannot — steal from us,
they cannot take 1619 LIVES.
1619 mothers weep,
1619 dreams are shattered!
How, my God, did winter come so harshly
in the heart of August?
Do not cry, do not despair,
say it, believe it:
ONE DAY THEY WILL RETURN.
