Text follows in English
Της Συντακτικής Ομάδας του SkalaTimes
Το έπος του 1940 δεν γράφτηκε μόνο στα βουνά της Πίνδου από τα χέρια των στρατιωτών που αντιστάθηκαν με γενναιότητα στον ιταλικό φασισμό· γράφτηκε και από τις γυναίκες. Από εκείνες τις ανώνυμες και ηρωικές μορφές που χωρίς να κρατούν όπλα, κράτησαν ολόκληρη την Ελλάδα όρθια. Οι γυναίκες της Ηπείρου, οι Γιαννιώτισσες, οι Σουλιώτισσες, οι απλές χωρικές, τα κορίτσια, οι έφηβες, οι μάνες και οι γιαγιάδες, έγιναν σύμβολα αυταπάρνησης και δύναμης, δείχνοντας ότι η ψυχή του Έθνους οφείλει πολλά στις γυναίκες, στις ανώνυμες ηρωίδες!
Οι στίχοι:
«Γυναίκες Ηπειρώτισσες
μέσα στα χιόνια πάνε
κι οβίδες κουβαλάνε,
Θεέ μου, τι τις πότισες
και δεν αγκομαχάνε»
αποτυπώνουν συγκλονιστικά την εικόνα αυτών των γυναικών που ανέβαιναν στα κακοτράχαλα μονοπάτια της Πίνδου, κουβαλώντας πυρομαχικά, τρόφιμα και εφόδια στους στρατιώτες. Με τα χέρια τους γυμνά, με τα πόδια βουτηγμένα στο χιόνι, με τα κορμιά σκελετωμένα από την πείνα και το κρύο, δεν λύγιζαν. Κι αν κάποιος αναρωτιόταν από πού έβρισκαν τη δύναμη αυτές οι γυανίκες, η απάντηση ήταν μία: από την ψυχή. Από την αγάπη για την πατρίδα, για τα παιδιά τους, τον άντρα τους, τον αγαπημένο τους, για τη λευτεριά.
Οι γυναίκες της Ηπείρου έγιναν το θηλυκό πρόσωπο του ηρωισμού. Δεν πολέμησαν μόνο με πράξεις, αλλά και με σιωπές. Με τη σιωπή της γυναίκας που αποχαιρετά τον αγαπημένο της γνωρίζοντας πως ίσως δεν τον ξαναδεί. Με τη σιωπή της γυναίκας που βλέπει το σπίτι της να καίγεται, μα συνεχίζει να προχωρά. Με τη σιωπή εκείνης που σφίγγει το μαντίλι της, σκουπίζει τα δάκρυά της και σηκώνει το φορτίο του αγώνα.
«Γυναίκες Ηπειρώτισσες,
ξαφνιάσματα της φύσης,
εχθρέ, γιατί δε ρώτησες
ποιον πας να κατακτήσεις»
γράφει ο ποιητής, κι εμείς ανατριχιάζουμε στο μεγαλείο των ανώνυμων ηρωιδων γυναικών και στους στίχους ΕΧΘΡΕ ΓΙΑΤΙ ΔΕΝ ΡΩΤΗΣΕΣ ΠΟΙΟΝ ΠΑΣ ΝΑ ΠΟΛΕΜΗΣΕΙΣ;
Δεν υπάρχει πιο εύστοχη φράση για να περιγράψει το θαύμα εκείνης της εποχής. Οι γυναίκες αυτές, που μέχρι τότε η κοινωνία τις ήθελε περιορισμένες στον ρόλο της νοικοκυράς, έγιναν στυλοβάτες του μετώπου. Μετέτρεψαν τη θλίψη σε αντοχή και την αγωνία σε πράξη. Κανείς κατακτητής δεν μπορούσε να υπολογίσει τη δύναμη που κρυβόταν μέσα τους.
Αλλά η προσφορά των Ελληνίδων δεν σταμάτησε στα χιονισμένα βουνά. Στα μετόπισθεν, στις πόλεις και στα χωριά, οι γυναίκες έραβαν στολές, φρόντιζαν τους τραυματίες, οργάνωναν την αλληλεγγύη, μετέτρεπαν τα σπίτια τους σε καταφύγια. Και όταν ήρθε η Κατοχή, οι ίδιες γυναίκες μπήκαν στην Αντίσταση. Έγιναν αγγελιοφόροι, κατασκόποι, νοσοκόμες, μα πάνω απ’ όλα σύμβολα ελευθερίας.
Η ελληνική ιστορία είναι γεμάτη από γυναίκες που στάθηκαν δίπλα στους αγώνες του έθνους. Από τη Μπουμπουλίνα και τη Μαντώ Μαυρογένους στην Επανάσταση του 1821, μέχρι τις Σουλιώτισσες που έπεσαν στον γκρεμό του Ζαλόγγου τραγουδώντας. Οι Ηπειρώτισσες του ’40 συνέχισαν αυτή τη μακραίωνη παράδοση. Δεν είναι τυχαίο ότι η λαϊκή μούσα τις ύμνησε ως «ξαφνιάσματα της φύσης». Γιατί πράγματι, μέσα από την φαινομενική αδυναμία τους γεννήθηκε το μεγαλείο.
«Γυναίκες απ’ τα σύνορα,
κόρες, γριές, κυράδες,
φωτιά μες στους βοριάδες,
εσείς θα είστε σίγουρα
της λευτεριάς μανάδες»
Ο στίχος αυτός συνοψίζει την αιώνια ταυτότητα της Ελληνίδας: μητέρα, τροφός, φύλακας, μα και αγωνίστρια. Εκείνη που γεννά ζωή, μα και εκείνη που δίνει ζωή για την πατρίδα. Από την Πίνδο μέχρι τη Μακρόνησο και τα χρόνια της δικτατορίας, οι γυναίκες στάθηκαν πάντα στην πρώτη γραμμή του καθήκοντος, είτε με όπλα είτε με λέξεις, είτε με τη σιωπή τους που έγινε κραυγή μέσα στους αιώνες.
Ο πόλεμος του ’40 δεν είναι απλώς μια σελίδα δόξας της Ελλάδας. Είναι ένα μάθημα ανθρωπιάς, ένα παράδειγμα ενότητας. Και μέσα σε αυτό το παράδειγμα, οι γυναίκες έχουν τη δική τους ξεχωριστή θέση. Έδειξαν ότι η ελευθερία δεν είναι προνόμιο των ανδρών, αλλά χρέος όλων.
Έδειξαν ότι η πατρίδα δεν σώζεται μόνο με σπαθιά, αλλά και με μαντήλια που δένουν πληγές, με τραγούδια που εμψυχώνουν, με χέρια που τρέμουν από το κρύο αλλά δεν σταματούν να βοηθούν.
Σήμερα, κοιτώντας πίσω, οι μορφές των Ηπειρωτισσών μοιάζουν σχεδόν μυθικές. Όμως υπήρξαν αληθινές. Έζησαν, πόνεσαν, πάλεψαν. Και μέσα από τη δική τους υπέρβαση, έμαθαν σε ολόκληρο τον κόσμο τι σημαίνει αξιοπρέπεια και θάρρος. Η μνήμη τους δεν είναι απλώς τιμή προς το παρελθόν· είναι πυξίδα για το μέλλον.
Γιατί όσο υπάρχουν γυναίκες που πιστεύουν, που αντέχουν και που αγαπούν, η Ελλάδα (και η Κύπρος) δεν θα πάψει ποτέ να ΕΛΠΙΖΕΙ.
«Γυναίκες Ηπειρώτισσες…
Γιαννιώτισσες, Σουλιώτισσες…»
Αιώνια σύμβολα ψυχής, πίστης και αντοχής. Οι αληθινές μανάδες της λευτεριάς.
Women of the Resistance – The Women of Epirus and All Greek Women of ’40
By the Editorial Team of SkalaTimes
The epic of 1940 was not written only on the snow-covered mountains of Pindos by the hands of soldiers who bravely resisted Italian fascism—it was also written by women. By those anonymous, heroic figures who, without carrying weapons, kept an entire nation standing. The women of Epirus—the women of Ioannina, the Souliotisses, the humble peasants, the girls, the teenagers, the mothers and grandmothers—became symbols of self-sacrifice and strength, showing that the soul of a nation owes much to its women, to its nameless heroines.
The verse: “Women of Epirus
walk through the snow,
carrying shells—
my God, what have You given them to drink,
that they feel no pain?”
captures vividly the image of those women climbing the rough mountain paths of Pindos, carrying ammunition, food, and supplies to the soldiers. With bare hands, feet buried in snow, bodies emaciated from hunger and cold—they did not bend. And if anyone wondered where such women found their strength, there was only one answer: from the soul. From love—for their homeland, their children, their husbands, their beloved ones—for freedom.
The women of Epirus became the feminine face of heroism. They fought not only through action but also through silence—the silence of the woman who bids farewell to her loved one, knowing she may never see him again. The silence of the woman who watches her home burn, yet keeps moving forward. The silence of the one who tightens her headscarf, wipes her tears, and takes up the burden of struggle.
“Women of Epirus,
wonders of nature,
enemy, why did you not ask
whom you came to conquer?”
writes the poet—and we shiver at the greatness of those anonymous heroines and the words Enemy, why did you not ask whom you came to fight?
There could be no truer phrase to describe the miracle of that era. These women, who until then had been confined by society to the role of homemakers, became pillars of the front. They transformed grief into endurance, and fear into action. No conqueror could ever have measured the power that dwelled within them.
Yet the contribution of Greek women did not end in the snowy mountains. Behind the lines—in towns and villages—women sewed uniforms, cared for the wounded, organized acts of solidarity, and turned their homes into shelters. And when the Occupation came, these same women joined the Resistance. They became messengers, spies, nurses—but above all, symbols of freedom.
Greek history is filled with women who stood beside the nation’s struggles—from Bouboulina and Manto Mavrogenous during the Revolution of 1821, to the Souliotisses who leapt from the cliff of Zalongo singing. The women of Epirus in 1940 carried this timeless legacy forward. It is no coincidence that the popular muse called them “wonders of nature.” For indeed, out of their seeming frailty was born greatness.
“Women from the borders,
daughters, old women, ladies,
fire amidst the northern winds—
you surely are
the mothers of freedom.”
This verse sums up the eternal identity of the Greek woman: mother, nurturer, guardian—but also fighter. She who gives life, and she who gives her life for her country. From Pindos to Makronisos and through the years of dictatorship, women always stood on the front lines of duty—whether with weapons, with words, or with their silence that became a cry echoing through the centuries.
The war of 1940 is not merely a glorious chapter of Greek history; it is a lesson in humanity, a living example of unity. And within that example, women hold their own distinct and sacred place. They proved that freedom is not a man’s privilege—it is everyone’s duty.
They proved that a homeland is not saved only by swords, but also by the handkerchiefs that bind wounds, by the songs that inspire courage, by trembling hands that do not stop helping despite the cold.
Today, looking back, the figures of the women of Epirus appear almost mythical. Yet they were real. They lived, suffered, fought. And through their transcendence, they taught the whole world what dignity and courage truly mean. Their memory is not merely an honor to the past—it is a compass for the future.
For as long as there are women who believe, who endure, and who love, Greece (and Cyprus) will never cease to hope.
“Women of Epirus…
Women of Ioannina, Souliotisses…”
Eternal symbols of soul, faith, and endurance—the true mothers of freedom.
