Article follows in English
ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΛΟΥΚΑΣ
Ευαγγελιστής, Γιατρός, Ζωγράφος, Ανθρωπιστής
Γράφει και Επιμελείται
ο Καθηγητής Ζαννέτος Τοφαλλής
(Αφιερωμένο με πολλή αγάπη στους φίλους Αραδιππιώτες)
Στις 18 Οκτωβρίου ο Χριστιανικός Κόσμος τιμάει τη μνήμη του Αποστόλου Λουκά, από τους μεγαλύτερους άνδρες της Χριστιανοσύνης. Συγγραφέας του Κατά Λουκάν Ευαγγελίου και των Πράξεων των Αποστόλων, Γιατρού, Ζωγράφου και Ανθρωπιστή.
Ο Άποόστολος Λουκάς ο Ευαγγελιστής καταγόταν από την Αντιόχεια της Συρίας και η εθνικότητα του ήταν Ελληνική. Ήταν γιατρός στο επάγγελμα (Κολ. 4,14), και πρόσφερε τις
υπηρεσίες του ΔΩΡΕΑΝ, όπως και ο Ιπποκράτης, ο Πατέρας της Ιατρικής.
Επίσης γνώριζε πολύ καλά τη ζωγραφική τέχνη. Μάλιστα σε αυτόν αποδίδονται οι πρώτες
εικόνες της Θεοτόκου με τον Ιησού Χριστό βρέφος στην αγκαλιά της (μία υπάρχει μέχρι
σήμερα στη Μονή του Μεγάλου Σπηλαίου και στην Παναγία του Κύκκου στην Κύπρο),
καθώς και αυτές των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου.
Ο Λουκάς είναι ο μοναδικός ευαγγελιστής ο οποίος υπήρξε εθνικός (Έλληνας δηλαδή) , και
αυτό συνάγεται από το γεγονός ότι μνημονεύεται στο Κολ. 4,10-11 ξεχωριστά από τους
άνδρες της περιτομής, δηλαδή τους Ιουδαίους.
Ο Λουκάς αναφέρεται ονομαστικά τρεις φορές στην Καινή Διαθήκη και είναι λίγα τα στοιχεία που υπάρχουν για το πρόσωπό του. Ο Λουκάς δεν ήταν αυτόπτης μάρτυρας των όσων είπε και έκανε ο Ιησούς (Λουκ. 1,1-4), αν και αυτό δεν αποκλείει την πιθανότητα να ήταν ένας από τους ακολούθους του Ιησού. Μερικοί υποστηρίζουν ότι ήταν ένας από τους εβδομήντα μαθητές που ο Κύριος απέστειλε (Λουκ. 10,1). Κάποιοι άλλοι, πως ήταν από τους Έλληνες που ζήτησαν να δουν τον Κύριο (Ιω. 12,20-21).
Ο Λουκάς υπήρξε στενός συνεργάτης του Παύλου και τον συνόδεψε σε πολλές από τις περιοδείες του. Στη χριστιανική πίστη κατηχήθηκε από τον ίδιο τον Παύλο και έκτοτε αφοσιώθηκε στο κήρυγμα του Ευαγγελίου. Από το πρώτο πληθυντικό που χρησιμοποιεί στο
βιβλίο των Πράξεων, συμπεραίνεται ότι συνόδευσε τον Παύλο στη Τρωάδα, πήγε μαζί του
στη Μακεδονία και έπειτα μέχρι τους Φιλίππους (Πράξ. 16,10-12). Δεν έμεινε όμως μαζί του αλλά εγκατέλειψε την πόλη, γιατί χρησιμοποιεί τρίτο πληθυντικό πρόσωπο (Πράξ. 16,25-
17,1).
Επτά περίπου χρόνια αργότερα, όταν ο Παύλος πήγε από τους Φιλίππους στην Ιερουσαλήμ, ο
Λουκάς τον ακολούθησε και πάλι (Πράξ. 20,6-21,18), καθώς επίσης και στη Ρώμη (Πράξ. 27,1). Ήταν συνεπιβάτης με τον Παύλο στο πλοίο που ναυάγησε (Πράξ. 28,2) και έφτασε μαζί του στις Συρακούσες και τους Ποτιόλους (Πράξ. 28,12-26).
Σύμφωνα με τις επιστολές του Παύλου, ήταν συνοδός του μέχρι το τέλος της πρώτης φυλακίσεώς του (Κολ. 4,14. Φιλήμ. εδ. 24), καθώς και κατά τη δεύτερη λίγο πριν το τέλος
του Παύλου (Β’ Τιμ. 4,11).
Ο Παύλος τον χαρακτηρίζει “αγαπητό” (Κολ. 4,14) και ως το “μόνο πιστό συνεργάτη του” (Β’
Τιμ. 4,11). Ο Λουκάς παρέμεινε πιστός και αφοσιωμένος στον Παύλο, μέχρι το τέλος της ζωής του Αποστόλου. Το όνομα του Λουκά μνημονεύει ο Παύλος στις επιστολές της αιχμαλωσίας Προς Κολοσσαείς (4,14) και Προς Φιλήμονα (24). Στην Β΄ επιστολή προς Τιμόθεον, ο Λουκάς αναφέρεται ως ο μόνος εναπομείνας κοντά στον υπερεξηκονταετή Απόστολο, γεγονός που φανερώνει και τον μεταξύ τους δεσμό. Ο Λουκάς ως ιατρός θα ήταν αναμφίβολα χρησιμότατος συνοδός για τον Παύλο στις περιοδείες του.
Μια περιεκτική μαρτυρία για τον Λουκά, μάς παραδίδει ο λεγόμενος αντιμαρκιωνιτικός πρόλογος στο Κατά Λουκάν Ευαγγέλιον (160-180 μ.Χ), “Εστιν ο Λουκάς Αντιοχεύς Σύρος,
ιατρός τη τέχνη, μαθητής αποστολών γενόμενος καί ύστερον Παύλω παρακολουθησας μέχρις
του μαρτυρίου αυτού, δουλεύσας τω κυρίω απερισπάστως. Αγύναιος, άτεκνος, ετών
ογδοήκοντα τεσσάρων εκοιμήθη εν τη Βοιωτία, πλήρης πνεύματος αγίου”.
Ο Λουκάς είναι ο συγγραφέας του τρίτου Ευαγγελίου και των Πράξεων των Αποστόλων. Η
μαρτυρία αυτή ανάγεται στον Ειρηναίο, κατά την ιστορική πληροφορία του Ευσεβίου, “Ο
Λουκάς δε, ο ακόλουθος του Παύλου, κατέγραψεν εις βιβλίον το υπ’ εκείνου κηρυσσόμενον
ευαγγέλιον”.
Σε άλλο σημείο, ο Ευσέβιος αναφέρει σχετικά, “Ο δε Λουκάς, καταγόμενος μεν από την
Αντιόχειαν, ιατρός δε το επάγγελμα, συνεργασθείς επί μακρόν με τον Παύλον και
συναναστραφείς τους άλλους Αποστόλους όχι παρέργως, μας άφησεν υποδείγματα της
θεραραπευτικής των ψυχών, την οποίαν απέκτησεν από τούτους, εις δύο Θεόπνευστα βιβλία,
ήτοι το Ευαγγέλιον το οποίον βεβαιώνει ότι συνέταξε συμφώνως προς όσα παρέδωσαν εις
αυτόν οι εξ αρχής γενόμενοι αυτόπται και υπηρέται του λόγου, τους οποίους, όπως λέγει,
παρηκολούθησεν όλους από την αρχήν, και τας Πράξεις των Αποστόλων, τας οποίας
συνέταξε παραλαβών όχι δι’ ακοής αλλά δι’ αυτοψίας”.
Το Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο είναι το τρίτο στην κατάταξη του Κανόνα της Καινής Διαθήκης.
Το Ευαγγέλιό του παρίσταται συμβολικά με τον μόσχο “προς έκφρασιν της θυσίας του Ιησού
Χριστού”. Διακρίνεται από τα άλλα Ευαγγέλια για την ακριβέστατη ιστορική τοποθέτηση
των γεγονότων, αλλά και το γλωσσικό του χαρακτήρα. Ο Λουκάς ήταν φίλος με τον
Θεόφιλο, στον οποίο εξιστορεί τα γεγονότα της επίγειας ζωής του Ιησού (Λουκ. 1,3). Η
Ελληνική γλώσσα που χρησιμοποιεί ο Λουκάς – σύμφωνα με τοιυς κριτικούς φιλόλογους και
θεολόγους είναι φυσιολογική, είναι άριστη!
Ο Λουκάς είναι ο συγγραφέας και των Πράξεων των Αποστόλων Ισχυρές ενδείξεις που
επιβεβαιώνουν την παράδοση αυτή, θεωρούνται, α) η μνημόνευση του ονόματος του Λουκά
στις παύλειες επιστολές με τρόπο που δείχνει να είναι “χρησιμότατος συνοδός” του Παύλου
(Κολ. 4,14. Β΄ Τιμ. 4,11. Φιλημ. 24), β) η ομοιότητα γλώσσας και ύφους στα δύο έργα (στο
Ευαγγέλιο και στις Πράξεις), γ) το σύνολο των λεγομένων “ημείς” εδαφίων (Πραξ. 16,10-17.
20,5-16. 21,1-17. 27,1-28) τα οποία, κατά γενική εκτίμηση, αποτελούν ένα είδος οδοιπορικού
ημερολογίου σε α΄ πληθυντικό πρόσωπο, το οποίο διατηρούσε ο Λουκάς ως συνοδός του
Παύλου, και άρα ως αυτόπτης μάρτυρας, στη δεύτερη και τρίτη περιοδεία του.
Ο Λουκάς γνώριζε πολύ καλά και τη ζωγραφική τέχνη. Μάλιστα σε αυτόν αποδίδονται οι
πρώτες εικόνες της Θεοτόκου με τον Ιησού Χριστό βρέφος στην αγκαλιά της (μία υπάρχει
μέχρι σήμερα στη Μονή του Μεγάλου Σπηλαίου), καθώς και αυτές των Αποστόλων Πέτρου
και Παύλου. Μια Παλαιά παράδοση, παρουσιάζει τον Λουκά ως ζωγράφο αρκετών εικόνων
της Θεοτόκου Μαρίας. Την παράδοση αυτή προϋποθέτει η ορθόδοξη υμνολογία κατά τον
Μικρό Παρακλητικό Κανόνα προς τη Θεοτόκο, “Άλαλα τα χείλη των ασεβών, των μη
προσκυνούντων την εικόνα σου την σεπτήν, την ιστορηθείσα υπό του Αποστόλου Λουκά
ιερωτάτου, την οδηγήτριαν”.
Τι απέγινε ο Λουκάς μετά το μαρτύριο του Παύλου, τον οποίο συνόδευσε μέχρι το τέλος της
ζωής του (Β’ Τιμ. 4,11) και πως ολοκλήρωσε το βίο του δεν είναι γνωστό. Η παράδοση
εμφανίζεται αρκετά συγκεχυμένη. Θεωρείται πιθανό ότι ο ευαγγελιστής λόγω του διωγμού
των χριστιανών, θα πρέπει να εγκατέλειψε τη Ρώμη.
Ο Συμεών ο Μεταφραστής αναφέρει ότι ο Λουκάς, μετά τη Ρώμη μετακινήθηκε ανατολικά,
διέσχισε τη Λιβύη και έφτασε στην Αίγυπτο, χειροτονήθηκε επίσκοπος στη Θηβαΐδα, όπου
και πέθανε. Κατά τον Γαυδέντιο (4ος αι.), επίσκοπο της ιταλικής πόλης Βρέσκιας, ο Λουκάς
έζησε στην Πάτρα. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση ο Λουκάς περιόδευσε στη
Δαλματία, Ιταλία, Γαλλία, Μακεδονία, Αχαΐα, Βοιωτία κ.α.
Σύμφωνα με τον Γρηγόριο το Θεολόγο, ο Λουκάς συγκαταλέγεται μεταξύ των πρώτων
μαρτύρων της Εκκλησίας. Σύμφωνα με τον αντιμαρκιωνιτικό πρόλογο, τον Ιερώνυμο και τον
Συμεών Μεταφραστή, ο Λουκάς πέθανε στη Θήβα της Βοιωτίας σε ηλικία 84 ετών. Σύμφωνα
με τον Ισίδωρο Σεβίλλης, ο ευαγγελιστής κοιμήθηκε στη Βιθυνία της Μικράς Ασίας σε
ηλικία 74 ετών, ενώ κατά τον Νικηφόρο Κάλλιστο, ο Λουκάς υπέστη μαρτυρικό θάνατο,
αφού τον κρέμασαν σε ένα ελαιόδεντρο στην Έφεσο σε ηλικία 80 ετών
Το 357 μ.Χ., το ιερό λείψανό του μετακομίστηκε στην Κωνσταντινούπολη, στο ναό των
Αγίων Αποστόλων. Τη μαρτυρία μας τη δίνουν ο Συμεών ο Μεταφραστής, ο Ισίδωρος
Σεβίλλης και ο Ιερώνυμος, ο οποίος προσθέτει και την πληροφορία ότι η μεταφορά έγινε μαζί
με τα οστά του Αποστόλου Ανδρέα. Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμάει τη μνήμη του Αποστόλου
και Ευαγγελιστή Λουκά στις 18 Οκτωβρίου.
Χρόνια Πολλά!
ΖΑΝΝΕΤΟΣ ΤΟΦΑΛΛΗΣ
( ztofallis@gmail.com )
Λονδίνο 18 Οκτωβρίου 2025
APOSTLE LUKE
Evangelist, Doctor, Painter, Humanist
Written and Edited by Professor Zannettos Tofallis
(Lovingly dedicated to my friends from Aradippou)
On October 18, the Christian world honors the memory of Apostle Luke, one of the greatest figures of Christianity — the author of the Gospel according to Luke and the Acts of the Apostles, a physician, painter, and humanist.
Luke the Evangelist was from Antioch in Syria, and his nationality was Greek. He was a doctor by profession (Col. 4:14) and, like Hippocrates—the Father of Medicine—he offered his services free of charge.
He was also well-versed in the art of painting. He is traditionally credited with creating the first icons of the Virgin Mary holding the Infant Jesus (one of which survives today at the Monastery of the Great Cave in Greece and at Panagia of Kykkos in Cyprus), as well as the first depictions of Apostles Peter and Paul.
Luke is the only evangelist who was a Greek (a Gentile by birth), as inferred from Colossians 4:10–11, where he is mentioned separately from “those of the circumcision” — that is, the Jews.
Luke’s name appears three times in the New Testament, and little biographical information about him survives. He was not an eyewitness of the life of Jesus (Luke 1:1–4), although it is possible that he was one of His followers. Some believe he was one of the seventy disciples whom Christ sent out (Luke 10:1), while others suggest he was among the Greeks who wished to see Jesus (John 12:20–21).
Luke became a close companion of Paul, accompanying him on many of his missionary journeys. He was converted to Christianity by Paul himself and thereafter devoted his life to preaching the Gospel. The use of the first-person plural (“we”) in Acts suggests that Luke accompanied Paul to Troas, Macedonia, and as far as Philippi (Acts 16:10–12). Later, the narrative shifts to the third person (Acts 16:25–17:1), implying that Luke stayed behind.
About seven years later, when Paul traveled from Philippi to Jerusalem, Luke joined him again (Acts 20:6–21:18), and later accompanied him to Rome (Acts 27:1). He was with Paul on the ship that was wrecked (Acts 28:2) and continued with him to Syracuse and Puteoli (Acts 28:12–26).
According to Paul’s letters, Luke remained with him until the end of his first imprisonment (Col. 4:14; Philemon 24) and also during his second, shortly before Paul’s death (2 Tim. 4:11). Paul calls him “the beloved physician” (Col. 4:14) and “his only faithful companion” (2 Tim. 4:11). Luke’s loyalty and devotion to Paul endured until the Apostle’s final days.
An early account—the Anti-Marcionite Prologue to Luke’s Gospel (160–180 A.D.)—states: “Luke, a Syrian from Antioch, by profession a physician, became a disciple of the apostles and later followed Paul until his martyrdom, serving the Lord unceasingly. He was unmarried and childless and died at the age of eighty-four in Boeotia, filled with the Holy Spirit.”
Luke is the author of the third Gospel and of the Acts of the Apostles. This testimony is confirmed by Irenaeus, according to the historian Eusebius: “Luke, the companion of Paul, recorded in a book the Gospel that Paul preached.”
Eusebius also notes: “Luke, from Antioch by birth and a physician by profession, long a companion of Paul and an associate of the other apostles, has left us examples of the healing of souls in two divinely inspired books—the Gospel and the Acts—which he composed based on the testimonies of the eyewitnesses and ministers of the Word whom he had followed from the beginning.”
Luke’s Gospel, the third in order in the New Testament, is symbolized by the calf, representing the sacrifice of Jesus Christ. It stands out for its precise historical detail and refined Greek language, which critics describe as elegant and natural. Luke addresses his Gospel to Theophilus, narrating the earthly life of Jesus (Luke 1:3).
He also authored the Acts of the Apostles. The consistency of language and style between the two works, along with the use of the “we” passages (Acts 16:10–17; 20:5–16; 21:1–17; 27:1–28), confirm Luke’s authorship and his role as an eyewitness of many events during Paul’s second and third missions.
As mentioned earlier, Luke was also a painter. He is said to have painted the first icons of the Virgin Mary, as well as of Peter and Paul. Orthodox hymnography preserves this tradition in the Small Paraklesis to the Theotokos: “Let the lips of the impious be silenced, who do not venerate your holy icon, which was painted by your most sacred Apostle Luke, O Lady Hodegetria.”
After Paul’s martyrdom (2 Tim. 4:11), little is known of Luke’s later life. Tradition holds that he left Rome during the Christian persecutions. According to Simeon Metaphrastes, he traveled eastward through Libya, reached Egypt, and was ordained Bishop of Thebaid, where he died. Gaudentius, bishop of Brescia (4th century), claimed that Luke lived in Patras. Other traditions state that he preached in Dalmatia, Italy, Gaul, Macedonia, Achaia, and Boeotia.
According to Gregory the Theologian, Luke is among the first martyrs of the Church. Other sources, including the Anti-Marcionite Prologue, Jerome, and Simeon Metaphrastes, report that he died in Thebes of Boeotia at age 84. Isidore of Seville places his death in Bithynia, Asia Minor, at age 74, while Nicephorus Callistus writes that he suffered a martyr’s death, being hanged from an olive tree in Ephesus at age 80.
In 357 A.D., his holy relics were transferred to Constantinople, to the Church of the Holy Apostles, along with those of Apostle Andrew, as attested by Simeon Metaphrastes, Isidore of Seville, and Jerome.
The Orthodox Church commemorates Saint Luke the Evangelist on October 18.
Many happy returns!
ZANNETOS TOFALLIS
(ztofallis@gmail.com)
London, October 18, 2025
