Με αφορμή το προηγούμενο ρεπορτάζ του SkalaTimes (εδώ) σχετικά με καταγγελίες για λαθρεμπόριο λαχανικών από τα κατεχόμενα και την Τουρκία, το SkalaTimes εξετάζει τη σύνδεση μεταξύ φυτοφαρμάκων και καρκίνου — ένα θέμα που αγγίζει την υγεία εκατομμυρίων ανθρώπων σε όλο τον κόσμο.
Ορισμένα φυτοφάρμακα έχουν ταξινομηθεί από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO/IARC) ως «πιθανά ή πιθανώς καρκινογόνα για τον άνθρωπο». Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η glyphosate, το κύριο δραστικό συστατικό σε πολλά ζιζανιοκτόνα τύπου Roundup, η οποία θεωρείται «πιθανώς καρκινογόνα» (Group 2A).
Άλλα σκευάσματα, όπως ορισμένα οργανοφωσφορικά εντομοκτόνα, έχουν συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο λευχαιμίας ή λεμφωμάτων σε εργαζόμενους που εκτίθενται συστηματικά.
Έκθεση και δόση
Ο κίνδυνος για την ανθρώπινη υγεία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη δόση και τη διάρκεια έκθεσης. Σε χώρες με αυστηρούς κανονισμούς, οι μέγιστες επιτρεπτές συγκεντρώσεις και η χρήση κατάλληλου προστατευτικού εξοπλισμού μειώνουν σημαντικά τον κίνδυνο.
Αντίθετα, σε χώρες χωρίς κανονισμούς ή με ανεπαρκή επιτήρηση, αγρότες και κάτοικοι εκτίθενται συχνά σε υψηλότερες δόσεις, χωρίς επαρκή προστασία. Αυτή η ανεξέλεγκτη χρήση αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου, αλλά και άλλων χρόνιων ασθενειών, όπως προβλήματα γονιμότητας.
Επιδημιολογικά δεδομένα
Μελέτες σε αγρότες και επαγγελματίες που εργάζονται με φυτοφάρμακα δείχνουν αυξημένα ποσοστά ορισμένων καρκίνων, ιδιαίτερα λεμφώματος, λευχαιμίας, αλλά και καρκίνων του δέρματος και του προστάτη.
Σε χώρες χωρίς έλεγχο της χρήσης φυτοφαρμάκων, οι επιστημονικές μελέτες είναι λιγότερες, ωστόσο παρατηρούνται αυξημένες περιπτώσεις δηλητηριάσεων και χρόνιων ασθενειών.
Συστάσεις διεθνών οργανισμών
WHO, FAO και EFSA προτείνουν τη μείωση της χρήσης φυτοφαρμάκων, την εκπαίδευση στη σωστή εφαρμογή και την προώθηση εναλλακτικών μεθόδων, όπως η βιολογική γεωργία. Παράλληλα, τονίζουν την ανάγκη αυστηρών κανονισμών και επιτήρησης, ιδιαίτερα σε χώρες που δεν έχουν θεσπίσει σαφείς κανόνες.
Η υπερβολική ή ανεξέλεγκτη χρήση φυτοφαρμάκων σε χώρες χωρίς κανονισμούς μπορεί να αυξήσει σημαντικά τον κίνδυνο καρκίνου. Το ακριβές ποσοστό ευθύνης παραμένει δύσκολο να ποσοτικοποιηθεί, καθώς εξαρτάται από πολλούς παράγοντες: τύπο φυτοφαρμάκου, δόση, διάρκεια και τρόπο εφαρμογής, αλλά και γενετική προδιάθεση. Η μείωση της χρήσης και ο αυστηρός έλεγχος αποτελούν τον πιο αποτελεσματικό τρόπο προστασίας της υγείας.
Τα φυτοφάρμακα επηρεάζουν και τους καταναλωτές, όχι μόνο τους παραγωγούς, αλλά ο τρόπος και η ένταση αυτού του κινδύνου διαφέρει σημαντικά. Ας το ξεκαθαρίσουμε:
- Άμεση έκθεση των παραγωγών
- Οι αγρότες και οι εργάτες που εφαρμόζουν φυτοφάρμακα εκτίθενται σε υψηλές δόσεις, καθημερινά ή περιοδικά, χωρίς πάντα να χρησιμοποιούν προστατευτικό εξοπλισμό.
- Αυτή η άμεση έκθεση συνδέεται πιο ξεκάθαρα με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου, προβλημάτων γονιμότητας, νευρολογικών και αναπνευστικών προβλημάτων.
- Έμμεση έκθεση των καταναλωτών
- Οι καταναλωτές εκτίθενται κυρίως μέσω των υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων στα λαχανικά και τα φρούτα.
- Σε χώρες με αυστηρούς κανονισμούς, τα υπολείμματα ελέγχονται και συνήθως βρίσκονται σε επίπεδα πολύ κάτω από τα όρια ασφαλείας.
- Σε χώρες χωρίς κανόνες ή έλεγχο, τα υπολείμματα μπορεί να είναι υψηλότερα, αυξάνοντας τον κίνδυνο χρόνιων ασθενειών, συμπεριλαμβανομένου του καρκίνου.
- Παράγοντες που επηρεάζουν τον κίνδυνο για καταναλωτές
- Ποσότητα και συχνότητα κατανάλωσης.
- Τύπος φυτοφαρμάκου και αν είναι γνωστό ως καρκινογόνο ή τοξικό.
- Τρόπος πλύσης και επεξεργασίας των λαχανικών (π.χ. καθαρισμός, μαγείρεμα).
Οι καταναλωτές δεν εκτίθενται σε τόσο υψηλές δόσεις όσο οι παραγωγοί, αλλά η μακροχρόνια και συστηματική κατανάλωση λαχανικών με υπολείμματα φυτοφαρμάκων, ιδιαίτερα για λαχανικά που καλλιεργούνται σε χώρες χωρίς κανονισμούς, μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο για την υγεία.
